باژگونگي امور عالم در مثنوي مولانا

Reversal of Values in Rūmī’s Mathnavī

باژگونگي امور عالمْ اصلي است كه مبناي بسياري از قصّه‌ها و انديشه‌هاي مثنوي بر آن گذاشته ‌شده ‌است و بررسي آن مي‌تواند يكي از مهم‌ترين عوامل جذابيّت اين اثر را تبيين كند. بر اين اساس، در اين مقاله نخست گونه‌هايي از باژگونگي معرّفي مي‌شود؛ مواردي مانند: ترجيح مرگ بر زندگي، ديوانگي بر خردمندي، بلاهت بر هوشياري، غلامان بر سروران، قهر بر لطف، مطلوبِ نزديك بر دور، مدارا بر انتقام، نفي بر اثبات و... . سپس به دلايل وجود باژگونگي در عالم پرداخته ‌مي‌شود؛ دلايلي مثل باژگونگي قواعد بارگاه الهي، باژگونگي ظاهر و باطن، تقدير، نزديكي مطلوبي كه تصوّر دوري‌اش مي‌رود و انديشه بنيادي مرگ و فنا. موانع درك اين قاعده شگفتْ دنيا و هرچيزي است كه رنگ هستي دارد. بندِ نگهدارنده هستي نيز عقل و محصولات آن است كه بايد از سرِ راه برداشته شود. اين مضامين در قصّه‌هاي گوناگوني تبيين مي‌شود و هدف مولانا از طرح آن‌ها، رسيدن به اصل مهم و دشوارِ فهم فناست؛ زيرا از نظر او همان‌طور كه حقيقتِ بسياري از امور عالمْ خلاف ظاهر است، هستي نيز برخلاف آنچه تصوّر مي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود، در نيستي پنهان است؛ اما لازمه شناختش درك لعبِ باژگونه و اشاره‌هاي معكوس عشق است.

The ‘reversal of values,’ as an appealing features, is considered as one of the basis for many stories and ideas in Mathnaw? of R?m?. This article, firstly, introduces some instances of value reversal such as the preference of death to life, madness to wisdom, servant to lord and anger to kindness. The second part discusses the reasons behind these preferences which, among others, include the reversal of God’s laws- as opposed to those of humans-, the interior and the exterior, and the basic views of death and annihilation. According to R?m?, what hinders our understanding of these reversals is ‘existence.’ Existence is comprehended through reason. Therefore, to perceive the reversals one should ignore reason. R?m?’s thoughts indicate the contrast between truth and appearance. Thus, for instance, existence is concealed in non-existence. This peculiar notion could be perceived only by grasping the reversing play of love.