تبيين جامعه شناختي شكل گيري دولت مطلقه مدرن در ايران

A Sociological Explanation of the Development of an Authoritative Modern State in Iran

اين پژوهش در صدد پاسخ‌گويي به اين پرسش‌هاي اساسي است كه چرا دولت در دوره پهلوي اول ساختاري متفاوت از دوره قاجار پيدا كرد. چه عوامل ساختاري ترتيب نهادي دولت را دگرگون كرد و آن را به سمت ساختاري جديد (دولت مطلقه مدرن) حركت داد. علت اين دگرگوني ساختاري چه و سازوكار آن چگونه بود. در اين مقاله، براي پاسخ‌گويي به پرسش‌هاي ياد شده با استناد به ادبيات مربوط به دولت مدرن و با قرار دادن دولت مدرن در مقابل امپراتوري ايده‌آل، گونه‌اي از دولت مدرن ارايه مي‌شود. پس از آن، با اتخاذ رويكردي ساختاري ظهور دولت مدرن در ايران در پرتو تحولات ساختاري ناشي از ادغام ايران در نظام جهاني در دوره قاجار، تبيين مي شود. نتايج نشان مي دهد كه ادغام ايران در نظام جهاني در دوره قاجار فشار ساختاري در جهت نوسازي دولت وارد مي‌‌كرد. اما به دليل ناتواني قاجارها در نوسازي، انقلاب مشروطه به وقوع پيوست. از اين نظر انقلاب مشروطه سرآغاز شكل‌گيري دولت مدرن در جامعه ايران بود. از آن‌جا كه دولت‌هاي مدرن عموماً‌ در قالب دولت‌هاي مطلقه ظهور مي‌يابند و با گسترش توان نظامي و اداري دولت، بنيان‌هاي دولت مدرن را پي‌ريزي مي‌كنند، دولت مشروطه به دليل فقدان توان نظامي و اداري لازم شكست خورد. ناكامي دولت ياد شده منجر به بروز هرج و مرج در سال‌هاي بعد شد كه اتفاقاً زمينه اجتماعي به قدرت رسيدن رضاخان را با حمايت انگلستان، كه قدرتي كانوني در نظام جهاني بود، فراهم ساخت. دولت جديد با اتخاذ سياست‌ها و اقداماتي سعي در مدرن‌سازي دولت كرد؛ اقداماتي كه قدرت و توان نظامي دولت را افزايش مي داد؛ حكام محلي و ساير منابع اقتدار را كه در ساخت شبه امپراتوري دولت قاجار ميان قدرت مركزي و توده مردم واسطه و حايل بودند از ميان برمي داشت؛ منجر به بروز توسعه حاكميت و بلامنازع شدن قدرت دولت در قلمرو سرزميني ايران مي شد؛ واحدهاي اجتماعي را به هم مرتبط مي ساخت و نوعي يكپارچگي در سطوح مختلف جامعه به‌وجود مي آورد؛ چارچوب ايراني بودن را مشخص و نوعي هويت همگون و همسان در جامعه ايراني ايجاد مي كرد. با چنين اقداماتي ساختار دولت از دولت قبل متمايز و زمينه براي شكل گيري دولت مطلقه مدرن فراهم شد. شرايط ساختاري جامعه ايران نيز چنين فرآيندي را امكان پذير مي‌ساخت.

This paper attempts to address two major questions: Why did the structure of State in Pahlavi period become different from that of Ghajar? Which Structural Factors can account for the modification of the state structure from a traditional to a modern form? To do so, based on the literature of modern state, an ideal type of modern state was developed and its components were identified. Following a structural approach, the emergence of the modern state is explained by the integration of Iran into the world system in the Ghajar era. It is argued that the failure of Ghajar state to adjust with the world system requirements resulted in Mashroote (Constitutional) revolution. However, due to the weakness of Mashroteh State in the establishment of a modernized state structure, the country experienced anarchy and chaos. This situation prepared the ground for the rise of Reza Shah and the Seize of power enjoying the support of Britain, the main power in the world system then. The new state adopted policies to modernize the State Structure. These policies resulted in the increase of state power, marginalization of local powers and other sources of authority, the development of state supremacy, the improvement of social relations of different segments of society, the integration of Iranian society and its unification into a National identity. These polices paved the way for the transformation of the state structure and the emergence of an authoritative modern state for which the social conditions of Iranian society were also in line with.