نقش رياضي‌دانان در معماري به روايت متون دوره اسلامي

Mathematician in Architecture

نقش و سهم واقعي رياضي‌دانان در فرايند تكوين معماري از زواياي تاريك و مورد اختلاف مطالعات علوم و معماري در دوره اسلامي است. با توسعه فعاليت‌هاي عمراني و نياز به علوم رياضي در سده‌هاي نخست، رياضي‌دانان به معماران و صنعت‌گران در برخي مسايل رياضي مشاوره مي‌دادند. رياضي‌دانان افزون بر سرپرستي ساخت برخي بناهاي حكومتي، واسطه كاربرد دقيق‌تر علوم رياضي در گروهي از معماران و صنعت‌گران تا سده چهارم هجري شدند. از حدود سده پنجم هجري با ارتقاي دانش رياضيِ معماران و تقويت نقش محوري مهندسان معمار، سهم رياضي‌دانان جز كاربرد حساب در ابنيه كاهش چشم‌گير يافت. مقاله حاضر الگويي توصيفي از نقش رياضي‌دانان و كاربرد دانش رياضيِ ايشان در فرايند تكوين معماري از روزنه متون تاريخي سده‌هاي دوم تا يازدهم هجري عرضه مي‌كند. الگويي كه نشان مي‌دهد رياضي‌دانان با وجود مشاركت در حوزه‌هايي از شهرسازي، ساختارهاي آبي، حساب ابنيه، و نجومِ معماري سده‌هاي نخست، در تمام اين دوران نقش چنداني در طراحي معماري و نقوش تزييني بناها نداشته‌اند.

Real Mathematicians contribution to architecture creation has been a controversial issue of scientific and architectural studies in Islamic era. According to the related documents, with development of constructive activities and need to mathematics in the first centuries, mathematicians give architects and craftsmen advices in some mathematical problems. Mathematicians, supervision of some government buildings, became the mediators of applying more precious mathematics among those involved in architecture and handcrafts till 4th /10th century. Since 5th/11th century, the architects’ mathematical knowledge increased as well as their crucial role of them strengthens. It was the same time that mathematicians ‘role impressively decreased except in practical use of arithmetic in construction (his?b i abn?ya). This paper presents a descriptive model of mathematiciansʹ role and their mathematical applications in the process of architectural development with regard to historical documents from 2th to 11th century. The model indicates that in the first centuries, mathematicians despite participating in the urban design and planning, water structures, his?b i abn?ya and use of astronomy in architecture, didn’t have any significant role in architectural design and creating geometric patterns during this era.