بررسي تطبيقي وصيت‌نامه‌هاي اصلاحي انديشمندان ايران و عثماني: مستشارالدوله و فواد پاشا

A Comparative Study of Reform Testaments of Iranian and Ottoman Intellectuals: Fuad Pasha and Mostashar Al-Dowleh

در قرن نوزدهم دولتمردان و انديشمندان ايراني و عثماني براي پيشرفت و ترقي، راهكار‌هايي به حكومت‌هاي كشور خويش ارايه دادند و خود نيز براي اجراي اصلاحات در جامعه تلاش كردند. هر چند راهكار‌هاي آنها در برخي از جنبه‌ها عملي شد، ولي برنامه اصلاحات آن‌گونه كه انتظار داشتند پيش نرفت. به همين خاطر، فواد پاشا و عالي پاشا، از اصلاح‌گران عثماني در اواخر عمر، اصلاحات پيشنهادي خود را به صورت وصيت‌نامه سياسي به سلطان عثماني ارايه دادند. وصيت‌نامه‌هاي آن دو، از همين زمان با تاريخ ايران نيز ارتباط پيدا كرد؛ از يك طرف نقش ملكم در نگارش آن وصايا مطرح شد و از طرف ديگر ميرزا يوسف‌خان مستشارالدوله، بعدها وصيت‌نامه‌اي نوشت كه مشابه وصيت‌نامه فواد پاشا بود. بررسي تطبيقي متن وصايا، احتمال دخالت ملكم، و تاثيرپذيري مستشارالدوله از فواد پاشا مساله‌اي است كه در تحقيق حاضر با روش تحليلي متكي بر پژوهش تاريخي، مورد بررسي قرار گرفته است.

In the 19th century, Iranian and Ottoman statesmen and intellectuals presented their governments with certain proposals for progress. They also made efforts to implement reforms in society. Although certain aspects of their proposals were implemented, the plan for reform did not proceed the way they had expected. For this reason, Fuad Pasha and Ali Pasha, two Ottoman reformers, presented their proposed reforms to the Ottoman Sultan in the form of political testaments towards the end of their lives – testaments which also became entangled with the history of Iran at the same time. On the one hand, it was proposed that Malkam had played a role in writing those testaments, and on the other hand, Mirza Yusuf Khan Mostashar Al-Dowleh later wrote a testament which was similar to that of Fuad Pasha. A comparative analysis of the text of the testaments, the possibility of Mirza Malkam’s involvement, and Fuad Pasha’s influence on Mostashar Al-Dowleh are the issues explored in the present article using an analytical methodology based on historical research.