تبيين وجودي و معرفتي قوه حافظه در فلسفه اسلامي

Existential and Epistemological Explanation of Faculty of Memory in Islamic Philosophy

يكي از مهم‏ترين قواي باطني نفس، قوه حافظه ناميده مي‏شود. در مقاله پيش‏رو اين قوه در دو قلمرو وجودي و معرفتي بررسي شده است. در قلمرو وجودي با وجود معقول بودن گرايش عمومي فلاسفه مسلمان بر رويكرد تقليلي در باب قواي باطني نفس، به جهت نگرش ممتازي كه فلاسفه معاصر بر اين قوه و كاركردهاي آن داشته‏اند، استقلال وجودي مقرون به صحت دانسته شده است. در قلمرو معرفتي با توجه به رويكرد همگون ملّاصدرا و فلاسفه معاصر مسلمان، هر دو كاركرد حفظ و استرجاع معاني حافظه، در حيطه حضور و تجرد قرار مي‏گيرد. در اين قلمرو، احتمال انتساب فرايند استرجاع به خطاپذيري، به واسطه نقص و عدم اشتداد برخي نفوس تبيين شده است. در مسيله كيفيت مطابقت معاني حافظه، از رويكرد ملّاصدرا و به‏ويژه آيت‏اللّه مصباح در وضع تشكيك در ادراكات حضوري و جعل نظريه وحدت عاقل و معقول به‏سان نردبان تعالي نفس در درجات علم حضوري و وصول بر غايت انفعال استفاده شده است.

One of the most important inner faculties of soul is the faculty of memory. The present article deals with this faculty in existential and epistemological realms both. In the existential realm, the general tendency of Muslim philosophers towards reductive approach concerning inner faculties of soul is reasonable. However, because of the distinctive attitude of contemporary philosophers towards this faculty and its functions, existential autonomy is the most likely idea. In the epistemological approach, considering the analogous approach of Mulla Sadra and contemporary Muslim philosophers, the functions of memorizing and retrieving meanings both are dealt with in the context of presence and abstraction. In this realm, the probability of labeling the process of retrieving as fallible due to the imperfection and lack of intensification of certain souls is being explained. On the issue of the quality of the correspondence of the meanings of memory, the article has taken into consideration Mulla Sadra’s approach and particularly Ayatollah Mesbah’s one concerning gradation of intuitive perceptions and the theory of the unity of the intelligent and the intelligible as the platform of the transcendence of soul in terms of degrees of intuitive knowledge and achieving the final goal of affection