مسيله تشيع عراق در دوره عبدالحميد دوم عثماني

The problem of Iraqi Shiitesin Sultan Abd al-Hamid II’s era

گسترش فعاليت‌هاي شيعيان در عراق و سرايت اين مذهب در ميان عشاير سني مذهب آنجا يكي از مهمترين مسايلي بود كه ذهن دولتمردان عثماني را در نيمه پاياني قرن نوزدهم، مصادف با دوره سلطنت عبدالحميد دوم (1876-1909) به خود مشغول مي‌كرد. گزارش‌هاي فراواني – خواه واقعي، خواه غير واقعي- كه از سوي كارگزاران محلي ولايت بغداد در خصوص محذورات فرهنگي، سياسي و گسترش فعاليت‌هاي شيعه گرايي به باب عالي ارسال مي‌گشت، دولتمردان استانبول را به چاره جويي و ارايه برنامه هاي پيشگيرانه وادار مي‌ساخت. همجواري عراق با ايران به عنوان يگانه قدرت سياسي شيعي و رقيب ديرينه امپراطوري عثماني به همراه اهميت جغرافيايي استراتژيك اين سرزمين، مسيله فعاليت‌هاي شيعه گرايانه عراق را از پيچيدگي‌هاي خاصي برخوردار مي‌كرد. تعقيب سياست اتحاد اسلام به عنوان محور سياست‌هاي داخلي و خارجي عبدالحميد دوم و نيز وجود اقليت‌هاي مذهبي مختلف نظير شيعيان در درون مرزهاي امپراطوري، عوامل ديگري بود كه بر اين پيچيدگي‌ها مي‌افزود. اين مقاله بر آن است تا با بهره گيري از منابع مستند تاريخي و به ويژه اسناد آرشيو عثماني به بررسي ابعاد مسيله گسترش تشيع پرداخته، ماهيت سياست‌هاي دولت عثماني و نتايج آن را مورد تحليل و ارزيابي قرار دهد.

The expansion of Shiite activities in Iraq and its development through Sunni nomads is one of the main issues involved Ottoman governors in the second half of the nineteenth century, during the reign of Abd al-Hamid II. (1876-1909). Numerous real or unreal reports about the political and cultural risks of these activities were sent by officials of Baghdad to Bab-i Ali in Istanbul, forced the central government to take precautionary policies. Iraq’s adjacency to Iran, as the only Shiite political competing power against Ottoman Empire with its strategic geopolitical importance, made the problems of Iraqi Shiites more complicated. Islamic Union, as Abd al-Hamid’s main internal and foreign policy, and also the presence of a variety of religious minorities like Shiites living within the borders of Ottoman Empire, were other factors that increased these complexities. The dimensions of Shiite activities development and the nature of Ottoman policies and their results are going to be analyzed in this paper, based on historical documentary sources, especially on the Ottoman archive.