تشكيك وجود و قول به تباين در فلسفه ابن‌سينا

Gradation of Existence and the Idea of Diversity in Ibn Sina’s Philosophy

مسيله وجود در هستي‌شناسي اسلامي نقش محوري دارد و يكي از مهمترين احكام آن، تشكيك در وجود است. هر چند تشكيك در وجود بمعناي خاص آن در فلسفه ملاصدرا مطرح ميشود و از آن به تشكيك خاصي وجود نام ميبرند ليكن پيشينه آن در فلسفه ابن‌سينا قابل پيگيري است و ميتوان در دو مرتبه ‌منطقي و مابعدالطبيعي در نظام فلسفي ابن‌سينا از آن سخن گفت. تشكيك منطقي كه ميراث نظام فلسفي ارسطو است، در حد مقولات و مشكك بودن مفهوم وجود ميان جوهر و عرض باقي ميماند، ليكن تشكيك مابعدالطبيعي از اين فراتر رفته و با معنايي از وجود مطرح ميگردد كه براساس تقسيم موجود ميان واجب و ممكن در فلسفه ‌ابن‌سينا و اشتراك معنوي وجود معنا مي‌يابد. ابن‌سينا علاوه بر اشتراك وجود در اين دو قسم، از اختلافي نام ميبرد كه ميتواند مبناي اختلاف تشكيكي ميان اين دو قسم باشد و آن «اختلاف به تاكد و ضعف» است كه تبييني علّي نيز مي‌يابد. با توجه به اين تبيين ميتوان در انتساب قول به تباين به مشاييان تامل نمود و توضيحاتي ارايه داد. بر اين اساس، در فلسفه» ‌ابن‌سينا «تشكيك عامي»، كه تشكيكي مابعدالطبيعي است، صورتبندي ميگردد، كه با «تشكيك خاصي» ملاصدرا متفاوت است.

The problem of existence plays a central role in Islamic ontology, and one of its most important principles is the gradation of existence. Although this principle in its particular sense has been introduced in Mulla Sadra’s philosophy and is referred to as particular gradedness, its background can be traced to Ibn Sina’s philosophy, where it is discussed at two logical and metaphysical levels. Logical gradation, which is the legacy of Aristotle’s philosophical system, remains at the level of categories and the gradedness of the concept of existence between substance and accident. However, metaphysical gradation goes beyond this and deals with a meaning of existence that is obtained based on the distinction between the necessary and possible in Ibn Sina’s philosophy and equivocality of meaning. In addition to the community of existence in these two types, Ibn Sina refers to a difference that could be the basis for the graded difference between these two types, that is, the “difference in terms of emphasis and weakness”, which finds a causal explanation. Given this clarification, one can deliberate over attributing the discussion of diversity to Peripatetics and provide some more explanations. Accordingly, a “general gradation”, which is a metaphysical one, is formed in Ibn Sina’s philosophy, which is different from Mulla Sadra’s “particular gradation”.