بررسي تحليلي نخستين مصراع شاهنامه در مطابقت با باورهاي فلسفي باستان و حكمت خسرواني

A Mythic- Philosophic Analysis of the First Line of Ferdowsi’s Shāhnāma as Compared with Ancient Beliefs and “Khosravāni” Wisdom

شاهنامه فردوسي روحي يكتاپرستانه دارد و سطوح ديني، آييني و اساطيري موثر در ژرف‌ساخت روايي آن در طول تاريخ دچار «اسطوره زدايي» شده است، اما با شيوه‌هاي تحليلي مي‌توان بازمانده‌هاي بسياري از باورهاي كهن را هم در سطوح نمادين روايات و هم در زبان و تعابير و تصاوير فردوسي باز جست. يكي از مهم‌ترين بخش‌هاي شاهنامه كه نشانه‌هاي يك بنياد‌شناسي الهي را در آن مي‌توان يافت، «خردنامه» ديباچه كتاب و معروف‌ترين عبارت آن، يعني مصراع نخست آن («به نام خداوند جان و خرد») است. در اين جستار، با استفاده از رهيافت‌هاي زباني و معنايي و به ياري استدلال‌هاي ريشه‌شناختي و تفسير فلسفي، اين موضوع بررسي شده است كه اين مصراع- علاوه بر نمايش باورهاي كهن حكمت مشايي كه «عقل» و «نفس» كلّي را دو مولود آغازين «احد» مي‌داند- مي‌تواند تفسيري ديگر از هويت فلسفي خداي يگانه در حكمت خسرواني را كه «جان‌بخشي» و «خردبخشي» دو شاخصه اصلي معرفت‌شناسي الهي آن را تشكيل داده است، نمادينه كرده باشد.

Ferdowsi’s Sh?hn?ma has a monotheistic context and its narrative deep structure has been demythologized throughout history at religious, ritual and mythic levels. However, an analytical approach can spot traces of the ancient beliefs reflected in the symbolic implications of the narratives as well as the language and imagery of the Sh?hn?ma. The first line in the Preface of the Sh?hn?ma, “In the name of God of wisdom and spirit”, best advances a divine ontology. Drawing on historical studies in language (especially etymological analyses) and a mythic-philosophic approach, this paper aims to delineate that the first line of the Preface symbolizes an ancient philosophical belief about the creation of “logos” and “total soul” by God. This line can be a symbolic interpretation of the name of the unique God in Zoroastrianism (Ahur? Mazd?). This interpretation corresponds to the philosophic thought of Zoroaster and “Khosrav?ni” wisdom and is reflected in the etymology of the word of Ahur? Mazd?. The compound word symbolizes the creation of wisdom and spirit by God in its two parts (i.e. Ahur?=the creator of spirit and Mazd?= the creator of wisdom).