تسلسل تنازلي در حكمت يماني

Descending Infinite Regress in Yemeni Philosophy

تسلسل از مهم‌ترين مسايل فلسفي است كه به سه صورت قابل تصور است: در جهت تصاعد، تنازل و جمع بين هر دو. حكما بطلان تسلسل را مشروط به تحقق دو شرط دانسته‌اند: ترتّب آحاد سلسله بر يكديگر و اجتماع بالفعل همه افراد در وجود. ميرداماد معتقد است شرط اجتماع بالفعل افراد، شامل جانب تنازل نمي‌شود بنابراين تسلسل در اين جهت محال نيست. در مقابل، محقق سبزواري و علامه طباطبايي هر يك به طريقي، اين ادعا را رد مي‌كنند. در اين مقاله نشان داده مي‌شود كه مقصود ميرداماد، عدم استحاله به حسب وجود دهري است و اشكالاتي كه وارد شده ناصواب است.

Infinite regress is among the most important philosophical issues which is imaginable in three forms: ascending, descending, and a combination of the two. Philosophers have considered the invalidity of infinite regress as based on two conditions: successive order of regression individuals to each other and the potential conjunction of all individuals in existence. Mirdamad believes that the condition for the potential conjunction of individuals does not include descent; thus, this regress is impossible in this respect. In contrast, Muhaqqiq Sabzevari and ‘Allama Tabataba’i, each in some way reject this allegation. It is indicated in this article that what Mirdamad means is non-transmutation in terms of atemporal existence and the objections raised are incorrect.