بازتاب رفتار از منظر قرآن و حكمت متعاليه

جهان بر پايه‌ي نظام علي و معلولي پي‌ريز شده است. در اين صورت هيچ امري را نمي‌توان يافت كه مشمول يكي از طرفين عليت نباشد. هر رفتاري كه از انسان سرزند، جوارحي باشد يا جوانحي، پي‌آمد خاص خود را خواهد داشت. اين معناي بازتاب يا تجسم عمل است كه در متون ديني اسلام گوشزد شده است. از نظر قرآن كريم رفتارهاي اختياري انسان نقش‌آفرين هستند؛ به همين جهت رفتارهاي ظاهري و باطني، اعم از صواب و خطا، آثار تكويني خاصي در دنيا و آخرت به جاي مي‌گذارند كه به خود انسان بازگشت دارند. قرآن كريم به نمونه‌هاي فراواني از اعمال و نتايج آن‌ها اشاره دارد. اين مسيله به لحاظ عقلي نيز قابل توجيه است؛ چنان‌كه در حكمت متعاليه‌ي صدرايي اين تبيين صورت گرفته است. با اصول حكمت متعاليه، مانند حركت در جوهر، مي‌توان نشان داد كه چگونه اعمال و رفتار انسان در عالم آخرت تجسم عيني پيدا كرده و حقيقت زندگي اخروي را شكل خواهد داد. در اين مقاله ابتدا به آيات قرآن در خصوص پي‌آمد برخي از رفتارهاي خوب و بد اشاره شده و سپس ديدگاه فلسفي ملاصدرا در جهت تبيين عقلي آن بررسي شده است.