كاوشي در فرانظريه‌‌‌‌‌‌‌‌هاي علوم اجتماعي و انساني؛ ملزومات رفتن به‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سوي فرانظريه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ورزي اسلامي

A Search in Metatheories of Humanities and Social Sciences; Necessities of Proceeding towards Islamic Metatheorizing

نظريه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها در علوم اجتماعي و انساني بي‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌طرف نيستند و با مطالعه آن‌‌‌‌‌‌‌‌ها و كاوشِ مبناهاي مختلف ماقبل نظري كه بر آن استوار‌‌‌‌‌‌‌‌اند، مي‌‌‌‌‌‌‌‌توان به فرانظريه‌‌‌‌‌‌‌‌هاي آن‌‌‌‌‌‌‌‌ها پي برد. فرانظريه شاكله‌‌‌‌اي مشتمل بر مولفه‌‌‌‌هاي فرانظري است كه همان پيش‌‌‌‌فرض‌‌‌‌هاي ماقبل نظري هستند. پيش‌‌‌‌فرض‌‌‌‌هاي فرانظري اغلب پنهان‌‌‌‌اند و با فرانظريه‌‌‌‌ورزي و مطالعه نظريه‌‌‌‌ها كه خود منجر به معرفتي درجه‌‌‌‌ دوم مي‌‌‌‌شود، آشكار مي‌‌‌‌شوند. فرانظريه‌‌‌‌ورزان از پيش‌‌‌‌فرض‌‌‌‌هاي فرانظري مختلفي ياد مي‌‌‌‌كنند كه مي‌‌‌‌توان در مجموع آن‌‌‌‌ها را اين‌‌‌‌گونه نام برد: پيش‌‌‌‌فرض‌‌‌‌‌‌‌‌هاي فراطبيعي، جهان‌‌‌‌شناختي، منطقي، هستي‌‌‌‌شناختي، معرفت‌‌‌‌شناختي، روش‌‌‌‌شناختي، ارزش‌‌‌‌شناختي، رويه‌‌‌‌شناختي، علت‌‌‌‌شناختي، اخلاقي، و زيبايي‌‌‌‌شناختي. فرانظريه‌‌‌‌ورزان همچنين، با توجه به اختلاف ميان نظريه‌‌‌‌پردازان در پيش‌‌‌‌فرض‌‌‌‌هاي مذكور و به‌‌‌‌طور كلي، با توجه به نحله‌‌‌‌ها و جهت‌‌‌‌گيري‌‌‌‌هاي فلسفي شاخص و نافذ در علوم، از چند فرانظريه اصلي نام برده‌‌‌‌اند كه مي‌‌‌‌توان آن‌‌‌‌ها اين‌‌‌‌گونه برشمرد: فرانظريه‌‌‌‌هاي اثبات‌‌‌‌گرايي، پسامدرنيسم، واقع‌‌‌‌گرايي انتقادي، هرمنوتيك و فرانظريه انتقادي. هر فرانظريه، فرانظريه‌‌‌‌ورزي خاص خود را نيز دارد؛ يعني درباره جنبه‌‌‌‌هاي روشي كه براي ساختن و پيدا كردن فرانظريه‌‌‌‌ها استفاده مي‌‌‌‌شود نيز موضع خاص خود را دارد. اين مقاله فرانظريه‌‌‌‌ورزي را به‌‌‌‌مثابه راهي به‌‌‌‌سوي نظريه‌‌‌‌هاي ديني در علوم اجتماعي و انساني از رهگذر يافتن فرانظريه(هاي) اسلامي اين علوم مطرح مي‌‌‌‌كند.

There is no such thing as impartiality in the theories of social sciences and humanities. We can recognize their metatheories by studying various pretheoretical bases they are founded on. By metatheory we mean a corpus that consists of metatheoretical constituents, or pretheoretical presuppositions. Metatheoretical presuppositions are often hidden and become manifest through metathorizing and studying theories that in turn will lead to a second – hand knowledge. According to metatheoreticians, metatheoretical presuppositions are of different kinds: metaphysical, cosmological, logical, ontological, epistemological, methodological, axiological, praxiological, aetiological, ethical, and aesthetic. Metatheoricians also mention some principal metatheories due to the existing differences among theorists in regard to the above-mentioned presuppositions or the prominent philosophical schools. These are: positivistic, postmodernist, critical realist, and hermeneutic presuppositions; and critical presuppositions. Each metatheory has its own method of metatheorization; i.e its own stance towards how to discover or formulate metatheories. In this article, metatheorization is discussed as a path towards religious theories in social sciences and humanities through discovering Islamic metatheories.