الگوي حكايت در تاريخ‌نگاري اسلامي؛ بازنمايي شخصيت امين عباسي در اخبارالطوال دينوري

The Pattern of Narrative in Islamic Historiography Representation of al- Amin, the Abbasid caliph, in Dīnawarī’s al-akhbâr al-tiwâl

در منابع و تحقيقات تاريخي، شخصيت امين در ميان خلفاي عباسي، به عنوان خليفه‌اي كه متصف به رذايل اخلاقي است شناخته مي‌شود. اين تصوير منفي از وي به واسطه گزارش‌هاي متون تاريخ‌نگاري مسلمانان در قرون نخستين اسلامي از جمله اخبارالطوال دينوري ايجاد شده و تحقيقات تاريخي معاصر درباره خلافت عباسي نيز با اعتماد به آن گزارش‌ها، اين تصوير را به عنوان واقعيت تاريخي وي پذيرفته‌اند. اما با استفاده از رويكردهاي تفسيري ـ انتقادي نقد متون مي‌توان دريافت دينوري در بازنمايي شخصيت امين و رويدادهاي منجر به قتل وي، به دليل ويژگي‌هاي خاص اين واقعه، فرم بيان «حكايت» را در پردازش و بازنمايي رويداد به كار گرفته است تا به واسطه وجه تعليمي فرم بيان حكايت تاريخي و كاركرد عبرت‌آموزي مطالعه «تاريخ» در فرهنگ اسلامي، تفسيري از مسيله جبر و اختيار و نسبت آن با حقايق اخلاقي بر اساس كلام معتزلي را اثبات كند. به نظر مي‌رسد همين پيش‌فرض‌هاي عقيدتي، انتخاب فرم بيان حكايت و بازنمايي آن رويدادها را به صورت «واقعيت استعاره‌اي» موجب شده است.

In historical sources and studies, among Abbasid caliphs, al-Amin (April 787 – 24/25 September 813) characterized as a caliph with moral vices. This negative picture emerged from the accounts of Muslims historiographical texts, such as al-akhbâr al-tiwâl, in first centuries of Islam and the contemporary historical studies about Abbasid caliphate, based on that accounts, accept it as his real, historical picture, too. Using critical-interpretative approaches to criticizing the texts, however, it could be found that, due to the special features of the event, D?nawar? has used the form of ‘narrative-telling’ to represent al-Amin’s personality and the events which led to his murder. Utilizing the educational features of narration and the historical lessons of Islamic culture, he tried to prove an interpretation of the problem of Determinism and Free Will philosophy and its relation to Islamic truths based on mo’tazelian theology. It seems that the very theological assumptions and choosing the narrative-telling form have made these events to be represented as ‘metaphorical realities’.