اهميت فن بيان در آموزش پزشكي

The Importance of Communication Skills in Medical Education

ما با علاقه فراوان مقاله منتشر شده توسط بهنام‌فر را در مجله ايراني آموزش پزشكي مورد مطالعه قرار داديم(1). در تاييد مطالب اين مقاله لازم مي‌دانم كه به موارد مهم ديگري در ارتباط با اهميت فن بيان در آموزش علوم پزشكي اشاره كنم كه شايد تا كنون كم‌تر مورد توجه قرار گرفته باشند. امروزه پزشكان و دانشجويان پزشكي نياز به برقراري ارتباط با افراد مختلف در سراسر جهان دارند. از جمله اين افراد پزشكان ديگر، بيماران و سردبيران و خوانندگان تخصصي مجلات علمي مرتبط هستند. مسلماً ارتباط برقرار كردن با اين افراد نيازمند بهره‌گيري از روش‌هاي گوناگون فن بيان است. نگاهي كوتاه به هر يك از اين سه گروه و چگونگي ارتباط با آنها اهميت فن بيان را در هر مورد آشكار خواهد كرد. گروه اول همكاران يك پزشك هستند. برايبرقرار كردن ارتباط با پزشكان ديگريك پزشك نيازمند آن است كه با اصطلاحات و ساختارهاي تخصصي رشته خود آشنايي داشته باشد. علاوه بر اين او بايد با سبك بيان جامعه پزشكي كه كاملاً مختص به همين جامعه است آشنا باشد در غير اينصورت او در ارتباط با ديگر اعضاي جامعه پزشكي مشكلات زيادي را پيش رو خواهد داشت. پزشك نيازمند اين است كه در كوتاه‌ترين زمان ممكن اطلاعات خود را از بيمار به صورت شرح‌حال، معاينات فيزيكي، سابقه بيماري‌ها در فرد يا خانواده فرد و اقدامات درماني صورت گرفته تاكنون را به صورتدسته‌بندي شده و در قالبي مشخص و استاندارد به همكاران خود منتقل كند. اين مساله لزوم آگاهي از فن بيان را علاوه بر آشنايي با قالب‌هاي استاندارد معرفي بيماران نشان مي‌دهد. گروه دوم كه شايد بيش‌ترين ارتباط را با پزشكان داشته باشند بيماران هستند. ارتباط با اين افراد به تسلط بالا در زبان نياز دارد. ميشلر(2) پس از بررسي زبان استفاده شده در مكالمات ميان پزشك و بيمار مكالمات ميان اين دو را به سه بخش اصلي تقسيم كرده است: 1- ابتدا پزشك سوال مي‌پرسد 2- بيمار جواب مي‌دهد 3- پزشك ارزيابي و تشخيص را انجام مي‌دهد و (يا) سوال بعدي را مي‌پرسد. با اين وجود مطالعات او روي مكالمات ميان بيماران و پزشكان نشان مي‌دهند كه نحوه پرسيد سوالات و صحبت كردن هوشمندانه پزشك با بيمار نقش كليدي در جلب اعتماد بيمار داشته و باعث تسريع روند تشخيص و درمان بيماري مي‌شود. در نتيجه صرف اين كه پزشك چه نوع سوالاتي بپرسد براي ايجاد حس اعتماد در بيمار كافي نيست بلكه وي بايد بداند كه چگونه آن پرسش‌ها را مطرح كند. به عبارت ديگر ايجاد حس اعتماد عميق ميان بيمار و پزشك نيازمند آن است كه پزشك به خوبي با فنون بيان اعم از انتخاب واژگان، انتخاب ساختار جمله و انتخاب لحن آشنا باشد. علاوه بر آن در سال‌هاي اخير گسترش اينترنت بر روي آگاهي بيماران از بيماريشان تاثير شگرفي داشته است و اين مساله تا حدودي ارتباط بين پزشك و بيمار را تحت تاثير خود قرار داده است. پزشك بايد بتواند به شيوه‌اي موثر و با بياني مناسب در صدد رفع نگراني‌هاي بيماران برآيد و به سوالات آنها در مورد بيماريشان به نحوه‌اي تاثيرگذار پاسخ دهد(3). گروه سوم سردبيران و خوانندگان تخصصي مجلات علمي هستند. يك پزشك براي اين كه در روند توليد علم روز سهمي داشته باشد مي‌بايست با مجلات علمي در سراسر دنيا ارتباط داشته باشد. به علاوه با گسترش روزافزون علم و بالارفتن سطح دانش عمومي، بيماران بيش از پيش در مورد بيماري‌ها اطلاع دارند. در چنين شرايطي پزشكان بايد آماده پاسخ‌گويي به بيماران مطلع خود باشند و لذا موظفند در كنار فعاليت‌هاي درماني به فعاليت‌هاي پژوهشي نيز بپردازند(4). ارتباط برقرار كردن در اين سطح نيازمند آن است كه پزشك با زبان علمي و آكادميك رشته خود آشنايي داشته باشد. به عنوان مثال نقد كردن، توصيف كردن، نتيجه‌گيري كردن، مقايسه كردن، تحليل كردن هر يك نيازمند شيوه‌هاي بيان (Rhetorical strategies) خاصي هستند. متاسفانه عدم آشنايي با اصول صحيح پژوهش و فنون بيان خصوصاً به زبان انگليسي باعث شده تا پزشكان از فعاليت در اين حوزه گريزان باشند. نتيجه اين كه بسياري از پزشكان كه استعداد بالقوه‌اي در تحقيق و پژوهش دارند به علت نداشتن قدرت بيان كافي در روند توليد علم شركت نمي‌كنند. اين درحالي است كه با آموزش هدف‌مند فن بيان در حوزه آكادميك مي‌توان پزشكان را ترغيب كرد تا علاوه بر فعاليت در حوزه درمان در زمينه‌هاي تحقيقي نيز مشاركت داشته باشند تا توانايي بالقوه آنها در جهت بالا بردن سطح علمي جامعه پزشكي به بهترين شكل به كار گرفته شود. از آنجايي كه ضعف مهارت كلامي پزشك در اين حوزه‌ها باعث افت كارآيي وي چه در زمينه درمان و چه در زمينه پژوهش مي‌گردد توصيه مي‌شود كه فن بيان بيش از پيش جدي گرفته شود و براي تدريس آن به كليه فعالين جامعه پزشكي اعم از دانشجويان، پزشكان و اساتيد اقدامي فوري صورت گيرد.