مقدمه‏ اي بربدبيني تاريخي در ادب و شعر ايراني

Historical Pessimism in Iranian Literature and Poetry

پديده تاريخي بدبيني ايراني مبتني بر يك آگاهي بدبينانه متعارف نيست. در معرفت تاريخي اين پديده، موقعيت‏ هاي مقابل خوش‏بيني نيز برملا مي‏شود. تفسير بدبيني تا حدودي از اصول و ضوابط قرايت واساختي متون ادبي بهره مي‏گيرد كه در آن مطالعه متون ادبي و شعري از يكنواختي درمي‏آيد. دو قطب بدبيني و خوش‏بيني در برابر هم قرار مي‏گيرند و با دو مقوله بيان مي‏شوند. در مطالعه شعر و ادب ايران پس از اسلام مقوله خوش‏بيني به عنوان مقوله «برتر» يا مسلط شناخته نمي‏شود، بلكه آن به عنوان مقوله فرودين در برابر پارادايم بدبيني ظاهر مي‏شود. به گمان نويسنده در مطالعه و بازسازي شعور ايراني، اين اصل بدبيني است كه حاكميت و تسلط بر ديگر انحا شعور تاريخي دارد و خود را در عرصه‏‏هاي مختلف تحميل مي‏كند. يك بيت شعر از قصيده يا غزل كه بدبيني را به ارمغان مي‏آورد و آن را نمايش مي‏دهد در عين حال تمايلات گوناگون فردي و اجتماعي شاعر و زمان او را تحت‏الشعاع خود قرار مي‏دهد، چنان است كه گويي خود منبع قدرت مستقلي است. آري، متن بدبيني در شعر، جدا از احساس بدبينانه شاعر درهاي تفسير بدبينانه را نيز مي‏گشايد. ادبيات بدبينانه حامل سنت بدبيني است كه در شعر و هنر ظهور مي‏يابد و از اين رو از طريق تبيين آگاهي تاريخي نهفته در همين سنت است كه مي‏توان متون منظوم و يا منثور ادبي بدبيني را بازسازي كرد. بازسازي شعر بدبيني در تفسير از آن متن شعري، از هر شاعر كه باشد، راه را براي شعرهاي آينده در اين سنت باز مي‏كند. موج ديگري از بدبيني در اين انعكاس تفسيري به وجود مي‏آيد كه ما آن را بسط بدبيني شعري مي‏خوانيم.