حافظ، تقديرگراي سازگارگرا

Hafiz, the Conformist Fatalist

بحث پيرامون نگاه فلسفي-كلامي حافظ به مقولاتي چون تقدير ازلي، جبر، اختيار و اراده انسان، پردامنه و مناقشهبرانگيز است. منظور از جبر و تقدير، تحقّق تخلّفناپذير و از پيش تعيين شده حوادث، افعال و آينده انسانها بر اثر قوانين ضروري و گريزناپذير علّت و معلول حاكم بر عالَم، يا مطابق اراده پيشين و تغييرناپذير خداوند است. از طرف ديگر، به نظر ميرسد كه دستكم بخشي از عواملِ تعيينكننده افكار، احوال، و اعمال انسان، تحت سيطره و اراده او قرار دارند. سازگارگرايان اين دو ادعا را قابل جمع و ناسازگارگرايان غير قابل جمع ميدانند. هدف اصلي مقاله، پژوهش پيرامون چگونگي جمع اشعار تقديرگرايانه حافظ با اشعار اختيار محور اوست. مقاله را با مروري به تاريخ انديشههاي تقديرگرايي در ايران باستان و يونان باستان شروع و بَعد، چگونگي طرح آن را در مكتبهاي كلامي يهوديت- مسيحيت، و اسلام بررسي ميكنيم. سپس، اشعار جبرگرايانه، نوع جبرگرايي، دلايل و انگيزههاي جبرگرايانه حافظ بحث مي شود.

Discussion about Hafiz’s philosophical-theosophical view of notions such as Primordial Destiny, Determination and Human Will has been broad and controversial. Determination and destiny mean ineluctable and predetermined realization of accidents, human actions and future as the result of necessary cause and effect laws of universe or according to the a priori will of God. On the other hand, it seems that, at least, some factors determining thoughts and actions of human being are under the control of his own will. For conformists, the two claims can go together whereas for non-conformists this matter is impossible. The main aim of this article is to study fatalist poems of Hafiz besides his will-based poems. The article begins with a review of fatalist thoughts in ancient Iran and Greek and, then, such thoughts are studied in theosophical schools of Judeo-Christian and Islam. In the next stage, fatalist poems, type of fatalism and fatalist motivations of Hafiz are discussed. The results of this study show that Hafiz can be considered as a conformist fatalist.