از قاعده و استثنا در نحو تجويزي تا سليقه و معني در نظم قرآني

From Rules and Exceptions in Prescriptive Syntax to Aesthetics and Semantics in the Quranic Order

قرآن كريم، به عنوان يك پديده زباني فاخر، در سطح فهم با سليقه و توان ذهني بشر مطابق است؛ همچنان كه در سطح خَلق نيز، به سبب رسايي و شيوايي، فراتر از سليقه و توان ذهني بشر است. براي فهم تحليل صحيح ويژگيهاي چنين پديده زباني، بيشتر بايد تابع «سليقه» و شمّ زباني بود؛ چرا كه توجه بيش از حد به قواعد و احكام تجويزي، سبب مي‌شود بسياري ظرايف معنايي و ادبي مستور در آيات قرآن كريم، درك نشوند و به جاي آن كه به معني به عنوان هسته مركزي هر فرايند زباني توجه شود؛ بيشتر به روابط منطقي قابل تصور ميان لفظ و معنا پرداخته شود. در اين جستار با تبيين مفهوم سليقه يا همان احساس زباني، آن سان كه زبان‌شناسان متقدم اسلامي دريافته‌اند، ميان دو رويكرد متفاوت به دستور زبان، يعني نحو تجويزي و توصيفي تمييز نهاده خواهد شد. آن گاه، با تحليل نحوي و معنايي چند آيه شريفه، ناكارآمدي قواعد تجويزي را در نحوه تعامل با موسيقي و معني قرآني بازخواهيم نمود؛ همچنان كه با تاكيد بر كارآيي نحو توصيفي، برخي راه‌كارها را نيز براي تحليل بهينه دستور زبان قرآن كريم و هم، زبان عربي نوين ياد خواهيم كرد.