استعاره‌هاي تن در مثنوي

Images of the Body in Rumi’s Mathnavi

رابطه ميان نفس و بدن از جمله مهم‌ترين موضوعات مثنوي معنوي اثر ماندگار جلال‌الدين محمدبلخي است كه بيش از هزار بيت را به خود اختصاص داده است. واژگان نفس، تن‌، بدن، جسم، روح، روان، جان و مرگ كاربرد‌هاي فراواني در مثنوي دارند. اصطلاح نفس در مولوي بيشتر كاربرد اخلاقي دارد و واژگاني چون روح، جان و روان به جاي نفس فلسفي نشسته‌اند، و كاربست تن، جسم و بدن در مقابل جان و روان در اغلب ابيات مثنوي، و تفكيك هويت و نقش هر كدام نشان از نگاه دوگانه‌انگار مولوي به موضوع رابطه نفس و بدن دارد. با توجه به بيان تمثيلي مولوي و به‌كار بستن تشبيه و استعاره در معرفي نفس و بدن ـ كه از مهم‌ترين روش‌ها در بيان مسايل پيچيده است ـ بهترين شيوه در نفس‌شناسي مولوي از طريق استعاره‌هاست. از اين‌رو، در اين مقاله سعي شده با بيان استعاره‌هاي تن، وجه شبه، پيش‌فرض‌ها و لوازم آن‌ در موضوع رابطه نفس و بدن بيان شود. مولوي تن را حجاب، قفس، خار، جماد، خاك حقير، چراغ ضعيف، كنده و ... مي‌داند كه همه اين استعاره‌ها حكايت از نگاه منفي به تن و جسم در مقابل جان و روان دارد. وي تنها راه نجات انسان و تنها طريق نيل به حيات ابدي و روحاني را ترك تن مي‌داند و راه‌هاي خلاصي از زندان تن را ترك شهوات، حرص و آز، رذايل و اتصاف به صفات الهي و رباني معرفي مي‌كند.