بررسي نظريه تطور مفهوم عقل در انديشه اماميه نخستين

An Examination of the Theory of Transformation of the Concept of Reason (Aql) in the Views of Early Imamieh

محمد علي امير معزي - شيعه‌پژوه معاصر - در مقاله‌اي با عنوان «صفار قمي و بصاير الدرجات» به بررسي بعضي از جنبه‌هاي شخصيت محمد بن حسن صفّار - محدث شيعي سده سوم - و كتاب او بصاير الدرجات پرداخته است. بنا به ادعاي او، پس از مرگ صفار برخي از بزرگان شيعه برخورد ترديدآميزي با صفار داشته و مضامين كتابش را غلوآميز دانسته‌اند. اين ديدگاه از تغيير مفهوم عقل نزد علماي متاخر در مقايسه با علماي نخستين سرچشمه مي‌گيرد، به‌گونه‌اي كه عقل، در نظر متاخرين ابزاري براي ادراك گزاره‌هاي منطقي است؛ در نتيجه، بسياري از احاديث كه دربرگيرنده گزاره‌هاي فرا منطقي بودند و نزد متقدمان صحيح به حساب مي‌آمدند، با تغيير مفهوم عقل مورد ترديد واقع شدند. در اين نوشتار، ضمن بيان ديدگاه نويسنده درباره مفهوم عقل قدسي، به بررسي ادعاي اميرمعزي در برخورد ترديدآميز با كتاب صفّار پرداخته مي‌شود. افزون بر اين، به ديدگاه امير معزّي، در باب معنا و مفهوم واژه «علم» در روايات نقل شده در كتاب بصاير الدرجات نيز اشاره شده است.