ارتش و دولت‌سازي در ايران و اروپا مطالعه‌اي تطبيقي در كاركردها و بسترها

The Role of Army in the Process of State Building in Iran and Europe: A Functional and Contextual Comparative Study

چكیده بررسی اولیۀ ادبیات دولت‌سازی در ایران و اروپا نشان می‌دهد كه در هر دو دولت‌سازی ارتش نقش برجسته‌ای داشته است. با وجود این، ادبیات دولت‌سازی در ایران این سؤال عمده را بی‌پاسخ گذاشته است كه آیا ارتش در ایران این نقش برجسته را به شیوه‌ای مشابه یا به شیوه‌ای متمایز از ارتش‌های اروپایی ایفا كرده است؟ این مقاله با بهره‌گیری از روش مقایسه‌ای نشان می‌دهد كه نقش ارتش در دولت‌سازی‌های ایران و اروپا برجسته و از این حیث مشابه بوده است، اما بررسی شیوه‌هایی كه از طریق آن ارتش‌های مزبور این نقش برجسته محقق ساخته‌اند نشان می‌دهد كه كاركردهای صرفاً داخلی ارتش در دولت‌سازی ایران در برابر تركیبی از كاركردهای بیرونی و داخلی ارتش در دولت‌سازی‌های اروپا آن دو را تا حد زیادی از هم متمایز ساخته است. استدلال شد كه دلیل تمایز در كاركرد ارتش‌های مزبور تمایز در بسترهای داخلی و بیرونی بوده است كه در آن ارتش‌ها در فرایند دولت‌سازی‌های درگیر شده‌اند. بدین سان، در این‌جا تمایز در بستر دولت‌سازی تمایز در كاركرد ارتش در دولت‌سازی را ایجاب كرده است و موجد راه‌های متعدد و متكثر دولت‌سازی از سوی ارتش در ایران و اروپا شده است. همین تكثرگرایی در سطوح كلی‌تر اولاً نشان می‌دهد كه پیدایش دولت مدرن تا چه اندازه تحت‌تأثیر الزامات جامعه‌ای قرار داشته است كه از متن آن سر برآورده است. ثانیاً چشم‌اندازی جدید در مورد نسبت دولت‌سازی اروپا و ایران در ادبیات مربوطه فراهم می‌آورد و مشخص می‌سازد كه نباید به شیوه‌ای تعمیمی مسیر تحولات سیاسی حال و آینده یك كشور را سراسر از طریق مسیر تحولات گذشته كشورهای دیگر تعیین كرد.

Abstract Reviewing the literature on the state building in Iran and Europe is indicative of the role of army in this process. However, the question of whether this role has been exercised in the same way or not, has been overlooked. The current paper tries to indicate that despite of the significant role of the army in state building in both Iran and Europe, the ways by which army has affected state building are completely different. Army had internal functions in Iran, while in Europe it had both internal and external functions. Upon analysis, it has become apparent that these different functions were because of different internal and external contexts in which the army has been involved in. Therefore, different internal and external contexts dictated different roles for the army and consequently have caused multiple and diverse ways of state building in Iran and Europe. Generally, this diversity shows that the emergence of the modern state has been affected by the requirements of a society. Moreover, it shows that we should not anticipate the future developments of a country entirely based on the developments of European countries.