اقتراح بيتي از ديوان حافظ

از پر­بسامدترين موضوعات مطرح در ديوان حافظ، تقابل برخي عناوين و اصطلاحات و شخصيت‌ها است كه حافظ به روش­هاي گوناگون با آن­ها مضمون‌آفريني مي­كند. او در اين مسير، از تامّل برانگيزترين بازي، يعني شطرنج نيز براي تبيين چنين تقابل­هايي، بهره مي­برد. يكي از ابيات درخور تامل­ از اين دست، بيتِ «تا چه بـازي رخ نمـايد بيدقي خواهيم راند / عرصه شطرنج رندان را مجال شاه نيست»، است. با نگاهي مختصر به شرح­هاي ديوان حافظ روشن مي­شود كه «هر كسي از ظن خود» درباره اين بيت بحث‌برانگيز اظهار نظر كرده­ است و اغلب حافظ‌پژوهان، بيت را از منظر بازي شطرنج و موقعيت مهره­هاي آن مورد مداقّه قرار نداده­اند. اين مقاله نخست، در پي اثبات اين موضوع است كه اراده ذهني خواجه از ايراد «رخ» و «بيدق» با توجه به ايهام تناسب و استخدام در واژه «شاه»، همان «زاهد» و «سالك» است. در مرحله بعد نيز بررسي شرح­هاي معتبر درباره بيت مطمح نظر خواهد بود.