بررسي و تحليل دو غزل از خاقاني و حافظ بر مبناي زبان‌شناسي نقش‌گراي سيستمي

در اين مقاله ابتدا به بررسي و تبيين ديدگاه تحليلي هليدي در قالب زبان­شناسي نقش­گرايِ سيستمي پرداخته شده است و مفاهيمي نظير فرانقش­هاي سه­گانه انديشگاني، بينافردي و متني تبيين شده و فرايندهاي مادي، كلامي، رفتاري، ذهني و رابطه­اي توضيح داده شده است. سپس به نقش مشاركين فرايند، كنش­گران، كنش­پذيران و حامل و محمول پرداخته شده و در پايان، عناصر پيراموني فرايند نيز از نگاه هليدي توضيح داده مي­شود. بر مبناي ديدگاه فوق، تحليلي از دو غزل خاقاني و حافظ ارايه شده است، اين غزل­ها از نظر وزن و قافيه و موضوع به يك­ديگر بسيار نزديك­اند. خاقاني از دوازده فرايند مادي، چهار فرايند رابطه­اي، سه فرايند رفتاري و يك فرايند وجودي در غزل خود بهره گرفته و حافظ از سيزده فرايند مادي، پنج فرايند رفتاري، سه فرايند رابطه­اي و كلامي و يك فرايند وجودي استفاده كرده است، هر دو شاعر بيشتر از افعال حال بهره جسته­اند. مشاركين فرايند در هر دو غزل بيشتر شامل شاعر، بادصبا، صبحدم و معشوق است و رابطه كنش­گرها و كنش­پذيرها نيز در دو غزل درخور توجه است. عناصر پيراموني در دو غزل شامل عناصر مكاني، زماني، چگونگي و علت است و خاقاني و حافظ بيشتر از عنصر مكاني و چگونگي در غزل هاي مذكور استفاده كرده­اند.