يك متن سترگ فلسفي ـ اجتماعي بازخواني و نقد كتاب ديالكتيك روشنگري: قطعات فلسفي

A Critical Review of the ‘Dialectic Enlightenment’: An important Socio-philosophical Text

چكیده هدف عمدة مقالة حاضر وارسی و ارزیابی نقادانۀ كتاب دیالكتیك روشنگری نوشتة آدورنو و هوركهایمر است. اثر مزبور یكی از متون اصلی جریان فكریِ «نظریة انتقادی» است كه با عنوان صوری مكتب فرانكفورت مشهور شده است. نویسندگان كتاب، به‌‌واقع، از پیش‌‌كسوتان نظریۀ انتقادی‌‌اند و در معماری این جرگۀ فكری و طرح مفاهیم محوری آن جایگاه برجسته‌‌ای دارند. آدورنو و هوركهایمر دیالكتیك روشنگری (پارادایم فكری و جهان‌‌نگری عصر خرد یا مدرنیته) را كه بر موضعی خوش‌‌بینانه و مثبت‌‌گرایانه (پوزیتیویستی) استوار است دیدگاهی توهم‌‌آمیز می‌‌دانند. به‌‌ نظر آن‌‌ها مواضع عقلانی و فلسفی روشنگری قرن هجدهم، كه پیام‌‌آور دموكراسی و جامعة مدنی بود، اساساً در جهت استقرار سلطه و توسعة جامعة مدیریت‌شده (نظارتی) كاركرد داشته است. برخلاف نیچه كه كل پیكرۀ آگاهی (معرفت) و دانش مدرنیته را در خدمت قدرت (خواست قدرت) تشخیص می‌دهد و بر آن نقد بنیان‌كن دارد، نویسندگان این اثر در برابر دیالكتیك توهم‌‌آمیز روشنگری، سرمشق فكری یا پارادایم «دیالكتیك منفی» را پیشنهاد می‌‌كنند كه ارزیابی و نقد مستمر ساختار قدرت مسلط موجود را توصیه می‌كند.

-