اراده آزاد از ديدگاه صدرالمتالهين

Free Will in the Mulla Sadra’s View

تقابل ضرورت علّي با اراده آزاد از مباحث مهمي است كه همواره ذهن بشر را به خود مشغول كرده است. خلط بين اراده و اختيار و تقرير نادرست اشكال اراده آزاد، باعث شده تا اين مسيله با ابهامات فراواني همراه باشد. برخلاف تصور رايج محور اصلي اشكال اراده آزاد، تسلسل اراده‎ها نيست، بلكه از يك طرف پذيرفتن ضرورت علّي، و از طرف ديگر حدوث اراده و منتهي‎شدن آن به علتي خارج از نفس انسان است كه مستقيماً اراده را در نفس انسان ايجاد مي‎كند. صدرالمتالهين به اشكال اصلي جبر در اراده توجه داشته و حتي جبري‎بودن اراده و نيز جبري‎بودن افعال ارادي انسان را پذيرفته است، اما چنين چيزي به اين معنا نيست كه ملاصدرا اختيار انسان را انكار كرده است. او سعي دارد تا از طريق فاعل بالتسخير و نيز توحيد افعالي اين مطلب را تبيين كند كه جبر با اختيار سازگار است و افعال انسان از همان جهت كه جبري هستند اختياري نيز هستند. در اين مقاله علاوه بر بازسازي اشكال اراده آزاد، در مجموع، پنج پاسخ از صدرالمتالهين آورده و نقد شده است. در پايان اين نتيجه گرفته شده كه ضرورت علّي با اراده آزاد و اختيار انسان منافات دارد از اين رو براي پذيرش اختيار انسان بايد ضرورت علّي را انكار كرد.

One of the important issues which has always occupied manʹs mind is the contradiction between causal necessity and free will. The Confusion between will and choice, and wrong presentation of the problem of free will has immersed this issue in many ambiguities. Contrary to common conception, the central pillar of the problem is not the sequence of wills; rather, acceptance of causal necessity, and creation of will and its ending up to a cause outside manʹs soul directly create will in manʹs soul. The master of theosophers (Mulla Sadra) takes into consideration the main problem of determination in will and even accepts determinism of will and manʹs volitional actions. However, this does not mean that Mulla Sadra denies manʹs choice. Using the concepts of ‘agent by compulsion’ and ‘unity of divine acts’, he tries to explain that determination is in harmony with choice and manʹs acts are compulsory as they are volitional. Reconstructing the problem of free will, the present paper explains and criticizes Mulla Sadraʹs five answers to this problem. Finally, it concludes that causal necessity contradicts manʹs free will and choice, so accepting manʹs choice necessitates causal necessity denial.