تحليلي برجايگاه علماي ايراني در برنامه پان اسلاميسم عثماني

An Analysis of the position of Iranian scholars in the Ottoman pan-Islamism Based On Ottoman Documents

چكيده اتحاد اسلام يا پان اسلاميسم مهمترين اصل سياست داخلي و خارجي امپراطوري عثماني در قرن نوزدهم مصادف با عصر عبدالحميد دوم را تشكيل مي‌داد. پس از ناكامي نظريه عثمانيت يا ايجاد ملت واحد عثماني كه اساس حركت‌هاي اصلاح طلبانه از تنظيمات تا مشروطه اول را به خود اختصاص مي‌داد، نگاه دولتمردان و روشنفكران عثماني معطوف به سياست پان اسلاميسم شد. از نظر دولتمردان عثماني، اتحاد شيعه و سني در تحقق اين سياست و به عنوان بخشي از آن، از جايگاه مهمي برخوردار بود. بسياري از ايرانيان، چه روشنفكران و علماي ساكن سرزمينهاي امپراطوري نظير استانبول و عتبات عاليات، چه آن دسته از علماي داخل ايران، به دلايل مختلف سياسي اجتماعي و گاه مذهبي از انديشه و ديپلماسي پان اسلاميسم به محوريت خلافت عثماني پشتيباني مي‌كردند. تمايلات و فعاليت‌هاي نخبگان ايراني در جهت رهايي از سيطره استعمار خارجي و مبارزه عليه استبداد داخلي دو عامل مهمي بود كه نخبگان ايراني را به همسويي با انديشه اتحاد اسلام و تاييد خلافت سلطان عثماني بر مي انگيخت. هدف اين مقاله بررسي اهميت و جايگاه نخبگان ايراني اعم از روشنفكران و علماي مذهبي در برنامه پان اسلاميسم عثماني از منظر منابع و اسناد عثماني مي‌باشد.

Abstract Pan-Islamizm or Islamic union was the main principle of foreign and local policies of the Ottoman Empire in the second half of the nineteenth century coincided with the era of Abulhamid II. After failing Ottomanizm theory “of Creating Ottoman nationality”, that was based on reforming movments from Tanzimat to first Constitutional (1839-1876); Ottoman statesmen and intellectuals were shifted to Pan-Islamism policy. According to Ottoman government officials, the Sunni and Shia unityhad had an important role in implementation of this policy. Many Iranian including intellectuals and scholars who live in the lands of the Empire such as Istanbul and the Holy Shrines, whether those scholars inside Iran, for various reasons, political, social and religious, supported Pan-Islamism thoughts and diplomacy with the centerality of the Ottoman caliphate. Interests and activities of the Iranian elite to get rid of colonial domination and Fighting against domestic despotism, were Two important factors that Iranian leaders follow for aligning to align with the idea of Islamic and approval of Ottoman Sultan caliphate.