بررسي «حيّ‎بن يقظان» ابن‎طفيل از منظر ذات‌گرايي و ساخت‌گرايي

Ibn Ṭufaylʹʹs Hayy b. Yaqẓān from Essentialist and Constructivist Points of View

در ميان فيلسوفان دين درباره وجودداشتن يا نداشتن هسته مشترك در تجربه‌هاي ديني دو ديدگاه مطرح است: ذات‎گرايي و ساخت‌گرايي. ذات‎گرايان بر وجود يك يا چند هسته مشترك در همه تجربه‎هاي ديني بشر تاكيد دارند. در مقابل، ساخت‌گرايان معتقدند هيچ‌گونه تجربه خالصي وجود ندارد و همه انواع تجربه‌هاي ديني از طريق فرايند پيچيده نظام باورها يا ساختار مفهومي شكل مي‌گيرند. از سوي ديگر، در ميان فيلسوفان اسلامي، تقريباً از زمان ابن‎سينا به بعد نوعي سنّت «حيّ‎بن يقظان‎نويسي» رواج داشته است كه بر اساس تقرير ابن‌طفيل از آن، اگر بنا به فرض، نوزاد انساني از همان آغاز در جزيره‎اي قرار گرفته، به‎تنهايي و به دور از انسان‌هاي ديگر رشد كند، قادر خواهد بود به‌تدريج با توجه به سرشت الهي‌‎ و نيز تجربه‎‎ها و مكاشفه‌هاي دروني‎اش، انديشه‌هاي توحيدي را در خود بپروراند و انساني موحّد گردد. در اين مقاله، ضمن تبيين دو ديدگاه ذات‌گرايي و ساخت‌گرايي، نخست اين ادعا مطرح شده است كه داستان «حيّ‎بن يقظان» با رويكردي ذات‌گرايانه خلق شده است. آن‌گاه در ادامه با اشاره به ‌بن‌مايه‌هاي ذات‌گرايي در اين داستان، به نقّادي آن از منظر ساخت‌گرايي در تجربه ديني پرداخته‌ايم.