تناسخ در معادشناسي ملاصدرا

چكيده در بيشتر مكاتب، مانند هندوييسم و بوديسم و مكتب‎هاي فكري يونان باستان، مانند مكتب سعادت‏گراي سقراط و افلاطون، باور به تناسخ ديده مي‏شود. دوگانه‏انگاران درباره حقيقت انسان كه روح مجرد و ماندگار را براي آدمي پذيرفته‏اند، با اين پرسش بنيادين مواجه‏اند كه در هنگامه مرگ و زمان مفارقت كامل روح از بدن، بقاي روح در چه عالمي و به چه صورتي است؟ عده‎اي بقاي روح را به گونه تناسخ و انتقال آن از كالبدي به كالبد ديگر در عالم دنيا مطرح كرده‎اند. دسته‏اي ديگر همان باور اديان الهي مبني بر معاد و انتقال روح به عالم ماوراي طبيعت را پذيرفته‏اند. باور به تناسخ، درگير با باور به معاد مطرح در اديان الهي و نافي آن است؛ بدين‏سبب دين‏باوران و قايلان به معاد، به‎ويژه متكلمان و فلاسفه الهي جهت دفاع از اصل معاد و شفاف‎سازي آن به تبيين و ابطال تناسخ مشهور پرداخته‏اند. ملاصدرا در معادشناسي خويش به صورت مبسوط از طريق ارايه ادله عقلي متعدد، از جمله براهين قوه و فعل و به‎ويژه برهان حركت اشتدادي كه مبناي آن اصل حركت جوهري است، در قالب مقدمات پي‏درپي در راستاي ابطال تناسخ پرداخته است. وي بر اين باور است كه قرايت‎هاي مختلف از تناسخ و نيز انواع تناسخ مطلق اعم از صعودي و نزولي آن قابل دفاع عقلاني نيستند؛ اما به نظر مي‏رسد برخي از ادله عقلي بر ابطال تناسخ نيز خدشه‏پذيرند. البته ابطال تناسخ از طريق دليل‏هاي نقلي نيز انجام مي‏گيرد كه اين دسته از ادله مورد توجه اين نوشتار نيستند.