گونه‌هاي گوناگون فايده‌گرايي

Different Types of Utilitarianism

در چند دهه اخير فيلسوفان فايده گراي بي شماري در زمينه اخلاق هنجاري فعاليت گسترده اي داشته، كوشيده‌اند با ارايه تفسير جديدي از «بيشينه‌سازي» ويا «خير»، فايده‌گرايي را از گزند انتقادهاي مطرح‌شده عليه آن برهانند. همين امر موجب پيدايش گستره گسترده‌اي از رويكردهاي گوناگون و آشتي‌ناپذير فايده‌گرايانه شده است كه از آن ميان مي‌توان به دوگانه‌هاي «واقعيت‌گرا»/ «اگرگرا»، «عينيت‌گرا»/ «ذهنيت‌گرا»، «كنش‌گرا»/ «منش‌گرا»، «بيشينه‌سازي مطلق»/ «بيشينه‌سازي كافي» و «لذت‌گرا»/ «ترجيح‌گرا» اشاره كرد. اين دوگانه‌ها به ترتيب در پاسخ به پرسش‌هاي‌ بنيادين زير درباره دو مفهوم «بيشينه‌سازي» و «خير» مطرح شده‌اند: فاعل براي تشخيص بهترين گزينه‌، بايد عملي را در نظر بگيرد كه فكر مي‌كند در موقعيت مورد نظر «به‌احتمال زياد انجام خواهد داد» يا بايد عملي را در نظر بگيرد كه «در شرايط آرماني مي‌تواند انجامش دهد»؟ عمل درست عملي است كه «در عالم واقع» و «در عمل»، «بيشترين خير» را ايجاد كند يا عملي است كه فاعل «انتظار دارد» يا «فكر مي‌كند» كه «بيشترين خير» را به‌ وجود مي‌آورد؟ ملاك «بيشينه‌سازي خير» فقط براي داوري درباره «كنش» فاعل است يا هم «كنش» و هم «منش» او؟ براي «بيشينه‌سازي خير» بايد سراغ «بيشينه‌سازي مطلق» آن برويم يا «بيشينه‌سازي كافي»؟ آيا «خير» چيزي است كه فاعل از آن بيشترين «لذت» را مي‌برد يا چيزي است كه فاعل آن را بر چيزهاي ديگر «ترجيح» مي‌دهد؟ اين مقاله بر آن است با «تبيين» و «تحليل» اين پرسش‌ها و يافتن پاسخ‌هاي آن ها، مهم‌ترين و ناآشناترين دوگانه‌هاي جديدي را كه در چند قرن اخير در فايده‌گرايي مطرح شده‌اند واكاوي كند.