نقد و ارزيابيِ «گويه‌‌هاي به‌‌كار رفته» در پيمايش‌‌هاي دينداري در ايران

Criticism and Evaluation of Used Items in Religiosity Surveys in Iran

اعتماد به‌‌نتايج و الگوگيري از پيمايش‌‌هاي دينداري در ايران، مستلزم اطمينان از روايي آنها در سه سطح «مدل»، «سنجه» و «گويه»‌‌هاي آن است. اين مقاله با تمركز بر 12 پيمايشِ شاخص، به‌‌بررسي روايي آنها در سطح سوم پرداخته و آن را نه بر حسب مدعاي ايشان در تحصيل روايي؛ بلكه از طريق تامل در فحواي گويه‌‌هايِ به‌‌كار رفته و ميزان انطباق آنها با مقصود سنجش، مورد ارزيابي قرار داده‌‌ است. نتيجه حاصل از اين بررسي نشان مي‌‌دهد كه بخش قابل‌‌توجهي از گويه‌‌هاي به‌‌كاررفته در پرسشنامه اين تحقيقات، مفهوم و مقوله ديگري به‌‌جز دينداري و مولفه‌‌هاي ذيل آن را سنجيده‌‌اند. اين مقاله ضمن گسترش دايره مفهومي ما در اين حوزه، دقت‌‌نظر‌‌هاي لازم در ساخت و پرداخت گويه‌‌هاي مورد استفاده در پيمايش‌‌هاي دينداري را نيز افزايش خواهد داد و بر روي هم، گام كوچكي است در مسير نيل به يك الگوي استاندارد براي رصد دايمي ميزان دينداري در ايران.

Trusting the results and following the pattern of religiosity surveys in Iran requires assurance of their validity on three levels: model, measure and item. The present research has studied the validity of 12 outstanding surveys on the third level. Their validity has been evaluated not on the basis of their claims of validity but through reflection on the content of their items and the level of their compatibility with the objective of measurement. The findings of the study show that a considerable number of items used in the questionnaires of the said surveys have measured concepts and categories other than religiosity and their underlying components. While expanding the conceptual scope in this field, the present paper will increase the necessary precision for construction and processing of items used in religiosity surveys and overall it is a small step towards achieving a standard model for permanent monitoring of the degree of religiosity in Iran. Keywords: Degree of Religiosity, Religiosity Model, Survey, Item, Validity