بر هم كنش مرجعيت، حكومت و جامعه در دوران مرجعيت آيت الله بروجردي

مرجعيت شيعه در تحولات اجتماعي ـ سياسي معاصر ايران، حضوري پررنگ و با نقش هاي متفاوت و گاه متضاد داشته است. چنين حضوري، گاه درجهت كنشگري و مبدا تغيير واقع شدن بوده است (حضور فعال شماري از علما و مراجع برجسته در جريان انقلاب مشروطه)، گاه درجهت تاثيرپذيري و واكنش در مواجهه با تحولات بوده است (مواجهه با مدرنيزاسيون اجباري رضا شاه در ايران) و گاه در قالب سكوت و انفعال ظاهر شده است (سكوت مرجع وقت شيعه در تعارض دولت مصدق با دربار و دولت انگليس در جريان ملي كردن صنعت نفت). مرجعيت همواره پيش قراول يا دنباله روي تحولات اجتماعي نبود؛ بلكه مانند گروه هاي اجتماعي ديگر، به مثابه ي عاملي اجتماعي، در رويارويي با اين تحولات، هم تاثيرگذار بود و هم تاثيرپذير؛ هم دچار قبض و محدوديت و افول مي شد و هم به گسترش نفوذ و عمل خود مي پرداخت. با در نظر گرفتن چنين جايگاهي براي مرجعيت، نتيجه مي گيريم كه در بررسي سير تاريخي مرجعيت شيعه در ايران، خود را به مناسبات، تحولات و تعاملات دروني مرجعيت و حوزه ي علميه محدود نكنيم و مرجعيت را در زمينه ي بزرگ تر اجتماعي ـ سياسي مورد بررسي قرار دهيم. در اين مقاله، با در نظر گرفتن اين مسئله، به بررسي سير تاريخي مرجعيت و برهم كنش آن با جامعه و حكومت در دوره ي مرجعيت واحد آيت الله بروجردي مي پردازيم. باتكيه بر داده هاي شفاهي حاصل از گفت وگو با ملازمان، نزديكان و شاگردان آيت الله بروجردي و منابع تاريخي و مقالات پژوهشي مرتبط، برهم كنش مرجعيت با جامعه و حكومت را در چهار محور «بررسي زمينه ي اجتماعي ـ سياسي»، «بررسي وضعيت حوزه ي علميه»، «مناسبات مرجعيت و جامعه» و «مناسبات مرجعيت و نظم سياسي» بررسي مي كنيم.