ابتكار فيض كاشاني در تبيين نظريه امر بين‌الامرين

Faiz Kashani’s Initiative in His Delineation of Meliorism Theory

چكيده مقاله حاضر با بررسي مسيله جبر و اختيار ‌ از ديدگاه فيض كاشاني، به اين نتيجه رسيده كه وي طرفدار نظريه امربين‌الامرين است، اما تبييني كه از اين نظريه ارايه نموده با تبيين ديگران متفاوت است؛ او براي تبيين اين نظريه، قايل به يك نظريه ابتكاري با عنوان «تفويض اختيار به انسان» شده و به‌‌رغم تلاش براي نفي جبر و تفويض و اثبات امربين‌الامرين به نظر مي‌رسد به نوعي به نظريه تفويض نزديك شده است هرچند تفويض مورد نظر او ظاهراً با نظريه تفويض مصطلح متفاوت است؛ چرا كه نظريه تفويض به معناي استقلال انسان در افعال ارادي خود و نفي خالقيت و فاعليت خداوند نسبت به آن افعال است در حالي كه نظريه «تفويض اختيار به انسان» بنا بر ادعاي صاحبش با خالقيت و فاعليت خداوند منافاتي ندارد؛ زيرا همان‌گونه كه خداوند قدرت دارد بنده را مجبور بر كاري كند، قدرت دارد اراده و اختيار را به او تفويض كند و اين نه تنها با عموميت خالقيت و قضا و قدر الهي منافات ندارد بلكه موكد آن نيز است.

Abstract The present paper aims at examining the issue of determinism and free will from the perspective of Faiz Kashani. The conclusion is that he is a proponent of the notion of meliorism; however, his delineation is different from the ones provided before him. To explain this theory, he has drawn on an innovative notion entitled "delegation of free will to human beings". Despite his efforts to reject determinism and free will and provide proof for meliorism, he has apparently got very close to the notion of delegation though his view of delegation is different from the ones commonly used, because delegation means man’s independence in his voluntary acts and the denial of Godʹs agency. In contrast, his notion of "delegation of free will to humans" is not incompatible with Godʹs agency; because as God has the authority to force man to do a specific act, He could delegate free will to him. This notion is not only compatible with the generality of divine agency and divine ordination but it does reiterate it.