بوطيقاي عنوان شناسي نوشته هاي تصوف از آغاز تا سده هشتم هجري

The Poetics of Sufism Writing Titles since 8th Century (AH.)

شايد جرياني كه به نام زهد آغاز شد و سپس تصوف و عرفان نام گرفت، پويا ترين و پايا ترين جرياني باشد كه با كمي دگرگوني، از آغاز ظهور اسلام تا زمان ما، راه خود را در پندار و انديشه گروهي از مسلمانان، پيموده و شايد پس از فقه و آنچه به گونه اي مستقيم با قرآن و اسلام در پيوند است، در هيچ حوزه اي چون حوزه تصوف و عرفان، كتاب ها، چكامه ها و رساله ها و ... به نگارش در نيامده باشد. سبك و ساختار شكلي اين نوشته ها، به پيروي از شيوه نثر نويسي هر دوره، همواره دگرگون شده است و اتفاقا نخستين جايي كه اين دگرگوني فُرمي نمود يافته، عناوين كتاب ها، عناوين بخش ها (= فهرست) و حتي ديباچه هاي آن ها ست. عناوين نوشته ها در هر دوره، از يك سو پيرو شيوه نثر نويسي آن دوره است و ويژگي هاي فرمي نثر آن دوره را نشان مي دهد و از سوي ديگر با توجه به حوزه موضوعي نوشته ها، درون مايه هاي عمده آن حوزه را بازتاب مي‌دهد. عناوين نوشته‌هاي تصوف نيز به همين شيوه، ويژگي هاي نثري ادب عربي و پارسي و جريان هاي اصلي تصوف در هر دوره را نمايان مي‌سازد. در جستار پيش رو، ضمن نگاهي كوتاه به دوره هاي اصلي تصوف، از سده نخست تا هشتم هجري و ويژگي هاي اصلي نثر عربي و پارسي در اين چارچوب زماني، به بررسي فرمي عناوين نوشته هاي تصوف مانند كتاب ها، رساله ها، چكامه ها، شرح ها و هر آنچه مربوط به اين حوزه ديني - هنري در ادبيات عربي و پارسي است، پرداخته شده است. به نظر مي رسد عناوين نوشته هاي تصوف در سده هاي نخستين، بيش تر به شكل كوتاه، ساده، روشن و غير آهنگين و دالّ بر محتواي كتاب، بوده و به تدريج اين عنوان ها طولاني، مسجّع، مبهم و حتي رمز آلود شده، آرايه هاي لفظي و معنوي در آن نمود يافته و جدا از محتواي كتاب، گاه به رمزي بودن محتوا، نوع مخاطب و... نيز اشاره مي-كنند.