ملاحظاتي درباره منظومه بهمن‌نامه

On Bahmannameh

بهمن‌نامه متني حماسي در سرگذشت بهمن پسر اسفنديار است. دكتر عفيفي مصحَّح اين منظومه نام شاعر آن را ايران‌شاه بن ابي الخير ضبط كرده است و دكتر متيني مصحَّح كوش نامه- منظومه‌اي ديگر از اين شاعر- نام او را با دلايلي ايران‌شان بن ابي‌الخير درست دانسته است. تاريخ دقيق نظم بهمن‌نامه نيز روشن نيست و پژوهش‌گران گفته‌اند كه در قرن پنجم - اواخر قرن پنجم و يا اوايل قرن ششم - به نظم درآمده است. بنابراين هنوز درباره نام درست شاعر و زمان دقيق نظم بهمن‌نامه شكّ و ترديدهايي وجود دارد. در اين مقاله پس از وارسي حوادثي كه گوينده بهمن‌نامه در ديباچه منظومه از آن‌ها ياد كرده است و نيز با نگريستن به دست‌نويس‌هاي مجمل التّواريخ و القصص كه نخستين بار از گوينده منظومه در آن ذكري رفته، با دلايلي اثبات شده است كه نظم بهمن‌نامه كمي پيش از 10 ذي‌حجّه 495 به پايان رسيده بوده است و پس از گرشاسب‌نامه كهن‌ترين متن حماسي ملّي ايران بشمار مي‌رود. نام ايران‌شان هم به رغم غرابت آن از اصالت برخوردار است و آن‌گاه درباره فقه اللغه و معناي ايران‌شان و نمونه‌هايي ديگر از نام‌هاي مشابه آن بحث شده است.

Bahmannameh is an epic account of Bahman, son of Esfandyar. Dr Afifi, proofreader of this poem specifies the author’s name as Iranshah ibn Abi’l-khair, and Dr Matini proofreader of Koushnameh, another epic of this author, for some reason assumes the name Iranshan ibn Abi’l-khair to be correct. The exact date of composition of Bahmannameh is not clear and it is said to have been composed at the end of the fifth and beginning of the sixth century. Thus uncertainties still remain as to the exact name of the poet and date of its composition. This essay with reference to Mojmal-attavarikh-valghesas manuscripts, and also studying the events referred by the composer of the poem in its preface has proved based on certain evidence that the composition of Bahmannameh had already been completed slightly before the tenth of month of Zihijeh 495, and after Garshaspnameh it is considered as the oldest national epic of Iran. Furthermore the name of Iranshan despite its oddness is quite genuine. It is verified with reference to the Fiqh al- lughah and its meaning and other examples of similar names are also discussed.