روند شكل‌گيري كتاب‌هاي چاپ سربي در دوره قاجار

The Formation Process of the Letterpress Printed books in Qajar Era

گسترش صنعت چاپ از تحولات مهم فرهنگي عصر قاجار به شمار مي‌رود.در اين دوره براي نخستين‌بار دانش از انحصار كتابخانه‌ها خارج شد و از طريق چاپ و انتشار كتاب تحولينويندر نظام آموزشي به وجود آمد. بررسي سير تحول اين مسير مي‌تواند دريچه‌اي جديد براي رسيدن به مسير تاريخي فرهنگي اين سرزمين باشد.هدف از اين پژوهش ترسيم مراحل شكل‌گيري صنعت چاپ و نشر و ورود چاپ سربي به ايران بوده است تا بدين طريق سعي و تلاش بانيان و چاپگران اوليه اين كتب در به سامان رساندن اين شيوه چاپي و ايجاد اشتياق درخوانندگان براي مطالعه آنها هرچه بهتر نمايش داده شود. همين‌طور مشخص گردد چه افرادي از جامعه و حتي افرادي از حكومت قاجار نقش موثري را در پيشبرد اين اهداف بر عهده داشته‌اند. اين پژوهش به‌روش توصيفي‌تحليليانجام شده و داده‌هاي آن به شيوهكتابخانه‌اي و ميدانيگرد آمده است. به همين منظور تعدادي از كتاب‌هاي دوره تاريخي مذكور از نزديك بررسي و از آنها عكاسيشد. با توجه به حجم بالاي مطالب در اين زمينه فيشهاپس از گردآوريطبقه‌بندي، تشريح و مورد استدلال و تجزيه‌وتحليل قرار گرفتند.اين پژوهش كوشيده است عوامل شكل‌گيري صنعت چاپ در دوران قاجار را شناسايي كند و نقش افراد، مراكز و رويدادهاي اجتماعي را در اين خصوص بررسي كند. ايجاد چاپخانه سربي در زمان قاجار معلول تحولاتي بود كه سبب توليد كتاب‌هايي شد مغاير با باورهاي ايرانيان نسبت به كتبي كه سال‌ها با آن مانوس بودند. اين تحقيق مشخص مي‌سازد كه چاپگران با درنظر داشتن كتاب‌آرايي سنتي به توليد كتاب‌هايي با استفاده از حروف مجزاي چاپي اقدام ورزيدند و حركت تدريجي اما با برنامه آنها پايه‌هاي علم، مذهب و فرهنگ را مستحكم ساخت. مسير اين جريان در كتاب‌هاي چاپ‌شده در شهرهاي تبريز، تهران و اصفهان قابل پيگيري است.

The spread of the printing industry is one of the important cultural changes in the Qajar era. In this era for the first time knowledge was not exclusive to the libraries and the education system undergone a modern change through printing books. The study of the changes in this course may open a new window to the cultural historical course of this country. The goal of this study is to depict the formation phases of printing industry and the introduction of the letterpress printing in Iran, in order to show more clearly the efforts of the founders and first publishers of these books in organizing this printing technique and inspiring enthusiasm in readers to study them, also to identify the individuals from the society and even from the Qajar state who played notable parts in carrying out these goals. This research is based on library sources and field research, and uses descriptive- analytical method. Therefore a number of books from that era were closely observed and photographed. With regard to the vast quantity of data, after gathering data, the notes were categorized, described, examined and analyzed. This research tries to identify the factors of formation of the printing industry in Qajar era and study the role of individuals, social events and centers in this case. The establishment of the letterpress publishing house in the Qajar era was caused by the same changes which lead to the publishing of books contrary to the Iranians beliefs in the books they were accustomed to for years. This research reveals that the publishers, with regard to the traditional art of book, printed books by using type pieces, and their gradual yet planned act, reinforced the foundations of science, religion and culture. This course is traceable in the books published in Tabriz, Tehran and Isfahan cities.