سير داستان‌‌هاي درونه‌‌اي در ادبيات فارسي تا پايان قرن نهم

Embedded Narrative in Persian Literature

«روایت در روایت» یا «داستان درونه‌‌ای» روایتی است كه در روایتی دیگر، كه به ‌مثابة چهارچوبی برای آن است، درونه‌‌گیری ‌شود. با وجود گستردگی آثاری كه از این شگرد روایی بهره برده‌اند، هیچ منبعی كه فهرستی از این آثار را فراهم كرده باشد در دسترس نیست تا به استناد آن پژوهش‌گران بتوانند گام‌های بعدی را برای شناسایی و بررسی نقش و كاركرد داستان‌های درونه‌ایِ ادب فارسی بردارند. از این رو پرسش این پژوهش بررسی و بازنماییِ سیر داستان‌‌های درونه‌‌ای در ادبیات فارسی تا پایان قرن نهم هجری است. روش پژوهش بر بنیان «مدل طبقه‌‌بندی اسكولز و كلاگ» به مطالعۀ سیرِ تاریخی درونه‌‌گیری‌‌های روایی پرداخته است. بر بنیان این طبقه‌بندی، میان دو گونة ادبیِ «تجربی» و «روایت‌‌مدار» تمایز است. آن گروه از آثار ادبی كه در شاخة ادبیات «تجربی» قرار می‌‌گیرند، از این پژوهش خارج‌اند. در مقابل، این پژوهش به شاخة ادبی «روایت‌‌مدار» می‌‌پردازد. نتایج به‌ دست ‌آمده با توجه به بررسی‌های انجام‌شده عبارت است از این‌كه دامنة كاربرد این شیوة روایی در ادبیات فارسی چنان گسترده است كه پیوستاری از متون داستانی منثورِ عامیانه تا آثار منظومِ عرفانی و تعلیمی را دربر می‌‌گیرد. شگرد داستان درونه‌ای در طیف گسترده‌ای از ژانرهای گوناگون حضور دارد؛ از گونه‌های تعلیمی گرفته تا گونه‌های روایت‌مدار. هم‌چنین با توجه به نقشی كه داستان درونه‌ای در پیش‌برد پیرنگ دارد انواع سه‌گانة داستان درونه‌‌ای كشف شد: ابزاری، شالوده‌ای، و تركیبی.

“Story within story” or “embedded narrative” is “a combination of narrative sequences such that one sequence is embedded in another one”. Despite the extensive use of this technique, there is no comprehensive source for researchers. Thus, the main aim of this article is to provide a history of embedded narrative in Persian literature from the beginning to ninth century. Results show an expansive use of this technique in narrative genre; a continuum from fictional to didactic and mystical works. Moreover, on the basis of the role of embedded narrative in plot, the trilogy kinds of embedding are discovered: instrumental, structural and synthetic.