شگردهاي طنزساز در اسرارنامه

Humor Tips in Attar’s Asrarnameh

عطّار از جمله شاعراني است كه طنز را دستمايه انتقادهاي سياسي و نابرابري‏هاي اجتماعي عصر خويش قرارداده است. او براي بيان بسياري از بي عدالتي‏ها و بي رسمي‏هاي جامعه آن روز از زبان اشخاص، نگاه نقادانه را با لحن طنزي مي آميزد. طنز يكي از شيوه هاي كلام است كه هدف آن اصلاح و تزكيه است. شاعر يا نويسنده با هدف تعليم و اصلاح دست به آفرينش طنز مي‏زند و در اين راه از شگرد‏هاي گوناگوني براي بيان مقاصد خود سود مي‏جويد. از جمله عوامل طنزآفرين در اسرارنامه عبارت اند از: خلق موقعيت‏هاي طنز‏آفرين، حضور شخصيت‏هاي ديوانه و ساده لوح، تركيب‏هاي زباني، نتيجه گيري اشتباه از مقدمات، پاسخ غيرمنتظره (جواب هنري)، تشبيه به حيوانـات، خـراب كـردن سمبـل ها، پـارادوكس (متناقض‏نما) و ... . عطار از انواع هنجارگريزي هاي زباني و معنايي در متن سود جسته تا در خواننده ايجاد شگفتي و آشنايي زدايي كند. در بيشتر حكايت هاي اسرارنامه آفرينش طنز حاصل شگفتي سازي در گفت و شنود دوطرفه است و كردار كمتر ديده مي شود. حكايت پردازي از شيوه هاي پركاربرد براي استدلال در متون تعليمي و عرفاني است. عطّار از طريق اين تمثيل ها سير حوادث و گفت وگوها را به اقتضاي شخصيت ها در زمينه اي متناسب با انديشه و مقصود خود به پيش مي برد، جهل و خرافه توده مردم را به ريشخند مي گيرد و به انتقاد از عوام فريبي و رياكاري طبقه حاكم مي پردازد. در اين نوشتار قصد داريم به بررسي شگردهاي طنزآفريني در اسرارنامه بپردازيم.