اهل بيت و مقابله با جبرگرايي

"نفي جبر" روي ديگر "اصل اعتقادي عدل" است؛ بدين ترتيب برگزيده شدن "عدل الهي" به عنوان يكي از اصول اعتقادي شيعه، نشان دهنده تاكيد ويژه امامان شيعه بر نفي جبرگرايي است. در جامعه اسلامي، بسترهاي متعددي براي رواج جبرگرايي وجود داشته است. توجيه مظالم طبقه حاكمه در نسبت دادن آنها به خداي تعالي، ظاهري‌گري و استناد به آيات قضا و قدر و مشيت، ثنوي‌گريزي و شوق افراطي به توحيد افعالي، خودپيرايي و توجيه رفتارهاي شخصي از اين شمارند. در برابر جريان جبرگرايي، امامان شيعه دو راهبرد تربيتي و علمي‌ را پيش گرفته بودند. راهبرد نخست، تربيت و تشويق شيعيان و ديگر آحاد جامعه بر مسووليت‌پذيري درباره اعمال خود بود كه از طريق تذكار مردم به قدرت و حريّت تمليك شده به آنها، ترغيب مردم به توبه، نهي از ستم به مردم و انتقاد از حاكمان ستمگر تعقيب مي‌شد. راهبرد دوم، بيان تناقض عقيده به جبر با ديگر اركان اعتقاد ديني بود. اهل بيت، اين تناقضات را در سه شكل تناقض عقيده به جبر با آيات قرآن، تناقض عقيده به جبر با اساس تشريع و ارسال رسل و تناقض عقيده به جبر با علوّ خداوند از ارتكاب قبايح و ظلم به بندگان تبيين فرموده‌اند.