ابن عربي و نظريه كسب اشاعره و خلق معتزله

بيشتر متكلمان اشعري در مساله نحوه انتساب افعال به انسان، نظريه كسب را برگزيده اند؛ هرچند پيش از آنان برخي از معتزله مانند نجاريه و ضراريه نيز به انحايي از اين نظريه اعتقاد داشته اند. در مقابل، عموم معتزله و به ويژه جبائيان آدمي را خالق افعال خويش مي دانستند. ابن عربي ضمن اذعان به دشواري مساله كسب يا خلق اعمال انسان، بارها به بررسي و داوري در مورد نظريه كسب و خلقِ اعمال پرداخته است. هرچند ابن عربي دلايل عقلي و نقلي معتزله بر خلق افعال را تاييد مي كند، اما نظريه كسب را نيز مستند به عقل و شرع مي داند و بعضي از ابعاد هر دو نظريه رقيب را مي پذيرد. او در موارد بسياري به نقد هر دو نظريه پرداخته و البته ديدگاه خويش را به اشاعره نزديك تر مي داند. غفلت از انتساب افعال به خدا ضعف عمده ديدگاه معتزله است كه با توحيد حقيقي سازگار نيست، اما نظريه كسب نيز از جهت نفي تاثير قدرت انسان در فعل ارادي نادرست است؛ زيرا مستلزم نوعي شرك خفي و شهود نكردن قيوميت خداوند بر افعال است. بدين سان تبيين معتزله و اشاعره از نحوه انتساب اعمال به انسان در مراتب پايين توحيد درست است اما توحيدِ اهل عرفان و باطن، از اين هر دو فراتر مي رود.