رابطه تقدير و قضاي الهي با افعال انسان در مدرسه كلامي قم

مساله تقدير و قضاي الهي از مسايل بسيار برجسته در منظومه معرفتي شيعه است. اين نوشتار به روش تحليل گزاره‌اي رابطه تقدير و قضاي الهي را از نگاه دو عالم برجسته مدرسه كلامي‌ قم؛ شيخ كليني و شيخ صدوق بررسي مي‌كند. حاصل اين پژوهش اين است كه تقدير و قضاي تشريعي همه افعال اختياري انسان را فرا مي‌گيرد، اما شمول تقدير و قضاي تكويني الهي نسبت به افعال انسان به گونه‌اي است كه افعال انسان مخلوق تقديري پروردگار و مخلوق تكويني انسان‌اند؛ يعني خداوند حدود و اندازه افعال را رقم مي‌زند، ولي اين انسان است كه آن‌ها را در مرحله عمل به منصه ظهور مي‌رساند. گناهان انسان به علم، تقدير و نيروي الهي انجام مي‌شود. خداوند انسان را از انجام آن‌ها نهي كرده است، ولي باز انسان به اختيار خدا مرتكب گناه مي‌شود. اين نظريه مجبور بودن انسان (جبر) و واگذاري او به خودش (تفويض) نيست، چرا كه اين ارتباط دوسويه است: در يك سو اختيار، تكليف و مسيوليت انسان قرار دارد و در سوي ديگر حضور موثّر خداوند در اعمال انسان مشاهده مي‌شود.