ابن‌خلدون و جامعه‌شناسي تاريخي

بخشي از مباحث مقدمه ابن‌خلدون در باب دگرگوني‌هاي جامعه طرح شده است. اما بحث تطورگرايي وي در چه حوزه معرفتي قرار دارد: تاريخ تحليلي، فلسفه تاريخ، جامعه‌شناسي ايستا يا جامعه‌شناسي پويا و تاريخي. اين جستار در صدد است ابن‌خلدون را به عنوان يك جامعه‌شناس تاريخي، آن هم در سطح خرد معرفي كند. با توجه به اين كه تحليل ابن‌خلدون در رابطه با سير تاريخي و قانونمندي‌هاي حاكم بر نهاد سياست و حكومت، قبل از اين كه نتيجه فلسفه و مطالعات تاريخي او باشد، محصول و نتيجه مطالعات اجتماعي‌اش است (تحليل ابن‌خلدون در باب حكومت، همبستگي اجتماعي (عصبيت)، طبقات، علل ظهور و سقوط دولت‌ها و حكومت‌ها، سير جامعه از بدوي به حضري، تحولات اجتماعي و... از مطالعه دقيق وي در حوادث و وقايع اجتماعي حاصل شده است)؛ در نتيحه ابن‌خلدون يك فيلسوف تاريخ نيست و مباحثي از قبيل: نگرش ابن‌خلدون به اجتماع و پديده‌هاي اجتماعي به عنوان امور عيني، تحليل جامعه‌شناختي پديده‌هاي اجتماعي و تاريخي كه فراتر از تحليل‌هاي ناظر به فلسفه تاريخ است، تاكيد بر واژه عمران و همراه كردن آن با واژه اجتماع انساني و نمودهاي آن، استفاده از روش تجربي براي اثبات مدعيات و استدلال بدان، شواهد گويايي است كه علم جديد ابن‌خلدون جامعه‌شناسي تاريخي خرد است نه فلسفه تاريخ.