بازنمود بنيان هاي فكري مشروطه خواهي در خوابنامه هاي عصر قاجاريه

خوابنامه هاي عصر قاجاريه يكي از منابع غير تاريخنگارانه اند كه در آشنايي با زمينه ها و بستر هاي فكري شكل گيري انقلاب مشروطه جايگاه ويژه اي دارند. شماري از روشنفكران عصر قاجار با رويكرد به قالب نوشتاري خوابنامه به طرح افكار نوخواهانه و ايده هاي انتقادي شان پرداختند. اين انديشه گران بنابر ملاحظات سياسي، محدوديت ها و اقتضائات زمانه، خوابنامه را قالب مناسبي براي به چالش كشيدن نظم موجود و تبيين نظرات اصلاحي و نوگرايانه خويش يافته اند. در مقاله حاضر ضمن تحليل محتواي خوابنامه هاي مسالك المحسنين اثر طالبوف، سياحتنامه ي ابراهيم بيگ از زين العابدين مراغه اي، يك كلمه ي مستشار الدوله ي تبريزي، رساله ي روياي عجيبه و مشاهد غريبه از عبدالجواد نيشابوري، مجلس آسماني از عبدالرحيم الهي و روياي صادقه از محمد حسن تاجر كاشاني ،نقش آن ها در بيداري اذهان و تكوين زمينه هاي فكري انقلاب مشروطه با روش توصيفي-تحليلي مورد بررسي و ارزيابي قرار داده است. يافته هاي مقاله ي حاضر نشان مي دهد اين آثار در شكل گيري تبيين فكري مشروطيت و طرح مضاميني چون قانون خواهي، وطن پرسي، آزادي، حقوق زنان، تاسيس مجلس، خرافه-ستيزي، به چالش كشيدن نظم سياسي موجود، استبداد ستيزي و... نقش مهمي ايفا كرده اند. اهميت اين نقش با در نظر گرفتن موانع سياسي، سنتي و مذهبي مشروطه خواهان با آن بودند آشكار مي كرد.