«تعارف» و «تعامل معروف» دو اصل بنيادين در فرايند تمدني

Mutual Acquaintance and Good Mutual Treatment as Two Fundamental Foundations of a Civilizational Process

اگر تمدن را به‌معناي كلان‌ترين نظام فراينديِ مناسبات انساني بدانيم، فراتر از آن نمي‌توان واحد اجتماعيِ فراخ‌تري را تصور و تأسيس كرد، آن‌گاه اين پرسش مطرح مي‌شود كه چه عوامل بنياديني مي‌توانند چنين واحد كلان اجتماعي را آن‌هم در شرايط متنوع فرهنگي معاصر پديد آورند؟ در اين مقاله به دو عنصر بنيادين قرآني تأكيد مي‌شود كه مي‌توانند در ساخت كلان‌ترين نظام مناسبات انساني آن‌هم در وضعيت آشفتۀ تنوع‌هاي فرهنگي امروزي نقش‌آفريني كنند: 1. اصل «تعارف»؛ 2. اصل «تعامل به معروف». قرآن، عنصر «تعارف» را بر تفكيك عناصر مشترك اخلاقي، عرفاني و اجتماعي از يكديگر استوار مي‌كند، و «تعامل معروف» («معاشرت» يا «مصاحبت» معروف) را نيز كه مي‌تواند برآمده از همان عنصر تعارف باشد، بر ايجاد مناسبات انسانيِ مبتني بر كرامت، عدالت، احسان و محبت پايه‌ريزي مي‌كند. اين نظريۀ قرآني در مواجهه با تفاوت‌ها و تنوع‌هاي اجتماعي و فرهنگي، نظريه‌اي ايجابي و سازنده است كه نه‌تنها تساهل و تسامح (رويكرد سلبي در تحمل يكديگر) در جامعه را موجب مي‌شود، بلكه فراتر از آن بر جنبه‌هاي اصلاحي و اخلاقيِ نهفته در هر آفريدۀ متفاوت در صورت‌بندي تمدني تأكيد مي‌ورزد.

If we take the civilization to be the largest procedural system of human interactions such that no larger social unit can be imagined or established, then the question arises of what fundamental factors can bring about such a largescale social unit, especially in circumstances of cultural variety. In this paper, we emphasize on two fundamental Quranic elements that can play a role in the construction of the largestscale system of human interactions in the chaotic circumstances of today’s cultural variety: (a) the principle of “Ta’aruf” (mutual acquaintance) and (b) the principle of “Ta’amul bi lma’ruf” (good mutual treatment). The Quran bases the element of ta’aruf on a distinction among common ethical, mystical and social components, and bases “ta’amul bi lma’ruf” on dignity, beneficence and love. This Quranic theory is a positive, constructive theory in the face of social and cultural varieties and differences leading not only to tolerance in the society (negative approach), but also to corrective and ethical aspects of each different creature in the formulation of a civilization.