از بيناخوانش تا بينامتنيّت؛ روايت‌شناسي ميراث عاشورا در آثار داستاني محمود دولت‌آبادي

From Interlecture to Intertextuality: Narratalogy of Ashura Heritage in the Fiction of Mahmud Dowlatabadi

ادبيّات از هيچ زاده نشده است! هر متني هنگام تولّد بر گستره سفيد كاغذ يا حتّي بر صفّه ذهن، از متون قبل از خود متأثّر شده است. اين امر سبب شده تا مفاهيم بديعي از قبيل بينامتنيّت و بيناخوانش در حوزه نقد نو جلوه‌گر شوند. در ادبيّات داستاني، آن ‌دسته از منابع كه استوارتر و جذّاب‌ترند، بنمايه خلق آثار ديگر مي‌شوند. حماسه عاشورا از اين زمره است. بر كسي پوشيده نيست كه ذهن و انديشه ايرانيان مسلمان با واقعه عاشورا عجين و به‌ شدّت از آن متأثّر است. ادبيّات، به‌ويژه ادبيّات داستاني نيز به ‌عنوان آيينه‌اي از باورها و رخدادهاي اجتماعي، اين واقعه را در خود بازتاب داده است و به ايجاد گستره‌اي انجاميده كه آن را «ادبيّات عاشورا» نام نهاده‌اند. در اين گستره، برخي از آثار به ‌شكلي مستقيم به شرح وقايع عاشورا و قيام امام حسين(ع) مي‌پردازند؛ مثل اشعار رثايي يا اشكال مختلف تعزيه. امّا دولت‌آبادي رمان‌نويس است و از همين رو، در مقام قياس، تأثيرپذيري‌ او از واقعه عاشورا شكل پيچيده و پنهان‌تري دارد. او با بهره‌گيري از قابليّت‌هاي گوناگون اين واقعه در زمينه خلاّقيّت ادبي، عناصري را از آن وام گرفته ‌است. همان‌گونه كه خود او نيز اذعان دارد، نقش تجربه شخصي‌ وي در حوزه نمايش، به‌ويژه تعزيه در اين ميان انكارناپذير بوده است. در اين مقاله، در نظر داريم تا از ديدگاهي تطبيقي و با تكيه بر نظريّات بينامتنيّت و بيناخوانش، منبعث از ژرار ژنت و ژان بل‌من‌نوئل، نحوه بازتاب واقعه عاشورا را در آثار دولت‌آبادي بررسي‌ كنيم.

Literary works have their own origins; each text, while being developed in mind or being jotted down on the paper, is necessarily influenced by relevant preceding texts. This has resulted in the emergence of new concepts such as intertextuality or interlecture in the area of New Criticism. In fiction, the more outstanding leading resources and themes are resorted to for the creation of new literary works. Ashura heritage, as one of these leading themes, is an inseparable part of every Iranian Muslim’s religious identity recurrently reflected in Iranian fiction. Literature, especially fiction, as a mirror of social beliefs and events has reflected the themes surrounding Ashura up to the point where a range of “Ashura Literature” has been created. Numerous elegies and lamentation poems have directly reflected Imam Hussein’s (AS) uprising and its concurrentevents. In contrast to poetry, fiction has the capacity to borrow and reflect those elements of Ashura events which are not easily reflected in poetry. A leading writer of the type, Dowlatabadi as a novelist has been influenced by the Ashura heritage in a more complicated manner. He has accomplished a unique literary creativity through a concurrent use of the various features of Ashura heritage and his personal experience in the area of religious lamentation (Ta’zieh). In this paper, we aims at investigating the way Ashura events have been represented in Dowlatabadi’s works, through a comparative perspective and with a focus on the theories of intertextuality and interlecture originated from Gérard Genette and Jean BelleminNoël.