ارتباط علم پيشين و اختيار عباد در آثار مرحوم ميرزا مهدي اصفهاني

ارتباط ميان علم پيشين الهي با حريّت بندگان، موضوعي است كه در اين مقاله به آن پرداخته مي شود. نگارنده، ابتدا ديدگاه برخي از فيلسوفان مانند فارابي، ابن‌سينا، سهروردي و ملاصدرا و نيز برخي از عرفا را مورد نظر قرار داده است و در ادامه بر آن است كه از منظر فقاهت در متون ديني و از دريچه آثار مرحوم ميرزاي اصفهاني به پاسخ به اين سوال برآيد. بر اين اساس ملاحظه مي شود كه ميرزاي اصفهاني ضمن نقد ديدگاه فلاسفه و عرفا در اين موضوع، الهام گرفته از نصوص ديني ميان علم و اراده تفاوت نهاده و آنگاه كار علم را كشف كاينات و غير كاينات و كار اراده را تعيّن به يكي از اين دو سوي كشف شده مي داند و بدين طريق از علّت بودن علم براي افعال حذر شده و با قايل شدن دو نحوه علم براي خداوند تعالي و نيز بلامعلوم دانستنِ علم، در اين موضوع به ارايه نظر پرداخته اند.