تباين علم خداوند با علوم مخلوقي؛ تنها راه حلّ اشكال جبر برخاسته از علم پيشين الهي

علوم بشري و مخلوقي، در اصل شكل‌گيري و علم شدنِ خويش، همواره محتاج و وابسته به معلوم‌اند. اين مطلب، لوازم و تبعاتي نظير تاخّر و تاثّر علم از معلوم و تابعيّت نسبت به آن را به ‌دنبال خواهد داشت. فلاسفه و عرفا با تسرّيِ عنصر اضافه به علم خداوند، آن را نيز به تبعات مذكور مبتلا كرده‌اند. امّا چنين علمي، هرگز نمي‌تواند فعل اختياري ديگران را آشكار نمايد و لذا مادام كه علم خداوند را هم‌سنخ با علوم بشري بدانيم، هرگز نمي‌توان اشكال جبرآوري علم پيشين الهي را پاسخ گفت. تنها راه برون‌رفت از بن‌بست اشكال مذكور اين است كه علم خالق را متباينِ محض با علوم مخلوقي دانسته، آن ‌را از وابستگي به معلوم و نسبت علمي و تماميِ تبعات مربوطه، منزّه و مبرّا كنيم. امّا چون بشر، هرگز از اين سنخ علم، بهره‌اي ندارد، هيچ راهي نيز به شناخت آن نداشته و فهم او از آن، منحصر به گزاره‌هاي تنزيهيِ محض است؛ نه اثباتي. بدين ترتيب، برخي تلاش‌هاي فلسفي كه در جهت شناخت علم الهي صورت گرفته است، محكوم به بطلان بوده و هرگز توان شناساندن علم خداوند را ندارند؛ چرا كه نقطه آغازينِ اين تلاش‌هاي معرفتي، نگاه به علوم مخلوقي و شبيه‌سازيِ علم الهي بر اساس آن است.