مراتب فكر و فعل در معماري دفاعي دارالسلطنه‏ ي تبريز ؛ مطالعه‏ موردي: چرايي و چگونگي ايجاد سامانه‏ي دفاع غيرعامل شهر پس از زمين‏لرزه‏ي 1193 ﻫ. ق.

هدف نوشتار حاضر تبيين جايگاه معماري دفاعي، در فرايند بازسازي تبريز پس از زمين‏لرزه‏اي است كه در اواخر دوره‏ي زنديه و به سال 1193 هجري قمري رخ داد. اهميت موضوع پژوهش، به اهميت ساختاري ديوار دفاعي شهر براي اعتبار بخشيدن به حيات جمعي، پس از وقوع بحران برمي‏گردد، زيرا پس از زمين‏لرزه، مديريت بومي متكي به توانمندي‏هاي محلي، بار ديگر سامانه‏ي دفاعي كارآمدي را براي حفاظت از آسيب‏ديدگاني كه قصد ادامه‏ي حيات در اين شهر بحران‏زده را داشتند، پديد آورد. مقتضيات زمان و مكان در آن ايام به نحوي بود كه مديريت امنيت، به ركن مهم مديريت بحران تبديل شده بود و در اين راستا بايد در گرداگرد شهر، بارويي براي ايمن‏سازي آن در برابر تعديات احتمالي ساخته مي‏شد. اگر چه در آن ايام، محدوديت‏هاي ناشي از بحران عرصه را براي هر نوع تصميم‏گيري تنگ كرده بود، اما انديشه‏ي مديريت بومي توانست با شناسايي، نظم‏دهي و جهت‏بخشي به قابليت‏هاي مادي و معنايي موجود، اقدامات ثمربخشي براي نيل به وضعيت دفاعي مطلوب انجام دهد. نتايج اين پژوهش نشان مي‏دهد كه بعد از زمين‏لرزه، متوليان شهر ـ چه در سال‏هاي پاياني دوره‏ي زنديه و چه در سال‏هاي آغازين دوره‏ي قاجاريه ـ نيتي واحد در استوار ساختن و استوار ماندن اين بارو داشته‏اند. بر اين اساس، هدف نوشتار حاضر تحليل چرايي و چگونگي تحقق ساختاري باروي مذكور در وضعيت بحراني پس از زمين‏لرزه است؛ وضعيتي كه در آن، هنجارهاي شناخته شده‏ي زندگي شهري از بين رفته و معاش و معيشت دچار مضيقه بود. اين پژوهش به روش تفسيري ـ تاريخي صورت گرفته است و بر آن است به اين پرسش‏ها پاسخ دهد: الف. باروي تبريز چه نقش كاركردي در ترتيبات زيست جمعي اين شهر داشت؟ ب. فرايند طراحي باروي جديد، متاثر از چه عواملي و مبتني بر چه اصولي بود؟