بررسي محتوايي و شكلي كتيبه‌هاي منظوم فارسي در سفالينه‌هاي دوران تيموري و صفوي

Survey the Meaning and Form of Persian Poetic Inscriptions on Potteries of Timurid and Safavid Era

پس از گذشت دو سده از ظهور اسلام، رفته‌رفته استفاده از خط به‌عنوان عنصر تزييني گونه‌هاي مختلف سفالين رواج يافت. مضامين كتيبه‌هاي سفال‌ها كه ابتدا به كلمات يا عبارات كوتاه عربي چون نام سفالگر يا طلب خير محدود مي‌شد به‌مرور گسترش يافت و احاديث، جملات قصار بزرگان و اشعار را نيز در بر گرفت. اشعار فارسي نيز به‌سرعت جايگاه خود را بر روي سفالينه‌هاي دوران اسلامي يافتند و سخن موزون شاعران برجسته پارسي‌گوي به يكي از مهم‌ترين عناصر تزييني سفال دوران سلجوقي، خوارزمشاهي و ايلخاني بدل گشت. اين روند در دوران تيموري، صفوي و قاجار با شدت كمتر و شيوه خوشنويسي متفاوت ادامه يافت. در پژوهش حاضر پژوهش حاضر كه به شيوه توصيفي- تحليلي و گردآوري اطلاعات آن به شيوه اسنادي انجام پذيرفته است، به‌منظور شناخت بيشتر شكل و مفاهيم اشعار سفالينه‌هاي دوران تيموري و صفوي، اشعار 19 نمونه از سفالينه‌هاي دوران مذكور از لحاظ ارتباط با فرم و كاركرد ظرف، انتخاب اشعار، نوع خط و شيوه و خطاهاي نگارشي به‌دقت مورد بررسي قرار گرفت. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه انتخاب اشعار سفالينه‌ها در اين دوران هدف‌دار بوده و غالب ابيات انتخابي به‌نوعي با شكل ظرف يا كاربرد آن در ارتباط هستند. كتيبه‌ها در بيشتر موارد به خط نستعليق نگاشته شده‌اند و تمايزات حروف مختص فارسي (گ، چ، پ، ژ) نيز در سده‌هاي نهم، دهم، يازدهم و اوايل دوازدهم هجري قمري در غالب موارد رعايت نشده است.

After two centuries of Islam advent, using script gradually was distributed as a decorative element in different types of pottery gradually. Motifs of pottery inscriptions that first were limited to short arabic phrases such as the name of potter or good blessing, were gradually expanded and also contained hadith, phrases of great elders and poetry. Persian poetry also quickly found its Position on the pottery of the islamic era and poems of outstanding persian poets became to one of the most important decorative elements of pottery of Seljuk, Ilkhanid and Khwarazm-Shahs era. This process was continued with less intensity and different calligraphy styles during the timurid, safavid and qajar era. In present study which is done on the basis of descriptive-analytical approach and data collection is documentary, the poets of 20 examples of mentioned era pottery were examined carefully according to the relation with form and application of container, selection of poems, calligraphy, orthography and errors of writing, in order to know more about the form and content of the timurid and safavid pottery poems. The results demonstrate that the selection of the poems in this era pottery was targeted and most of the selected poems are somehow related to the shape or application of the container. In most cases, the inscriptions have been written in Nastaliq style and also in most cases, distinctions of persian specific alphabets (گ, چ, پ, ژ) have not been met in the ninth, tenth, eleventh and early twelfth A.H centuries.