ارزيابي اثر متقابل ژنوتيپ × محيط بر عملكرد دانه لاين هاي نخود (Cicer arietinum L.) در كشت زمستانه

هدف از انجام اين تحقيق، بررسي اثر ژنوتيپ، محيط و اثر متقابل آن­ها بر عملكرد ارقام و لاين­هاي نخود سفيد و شناسايي ژنوتيپ­هاي پرمحصول و پايدار در شرايط متفاوت محيطي بود. در اين آزمايش چهارده لاين و رقم نخود تيپ كابلي در قالب طرح بلوك­هاي كامل تصادفي در چهار تكرار و در چهار ايستگاه تحقيقات كشاورزي كردستان، اروميه، مراغه و همدان به مدت سه سال زراعي (91-1388) در شرايط ديم مورد مقايسه قرار گرفتند. نتايج نشان داد كه بيشترين و كمترين ميزان عملكرد دانه به ترتيب در محيط­هاي؛ اروميه سال 1389(U1)(2/1931 كيلوگرم در هكتار) و همدان سال 1390 (H2)(1/379 كيلوگرم در هكتار) به­دست آمد. از بين لاين هاي نخود مورد بررسي، بيشترين و كمترين ميانگين عملكرد دانه به ترتيب به ژنوتيپ هايG4 (5/1163 كيلوگرم در هكتار) و G2 (02/756 كيلوگرم در هكتار) اختصاص داشت. تجزيه مركب عملكرد دانه نشان داد كه اثرات اصلي محيط و ژنوتيپ و اثر متقابل ژنوتيپ در محيط معني دار بودند. سهم محيط، ژنوتيپ و اثر متقابل آن­ها در تغييرات عملكرد دانه به ترتيب 61/70، 20/3 و 21/11درصد بود. مقدارGEI با استفاده از مدل باي پلات تفكيك شد و طبق تجزيه مقادير منفرد، دو مولفه اصلي اول به­ترتيب 09/43 =PC1 و 34/23 =PC2 درصد از تغييرات كل داده­ها را توجيه كردند. بر اساس نمودارهاي GGE باي­پلات، ژنوتيپ­هاي G6، G4 و G11 از عملكرد دانه و پايداري بيشتري نسبت به ساير ژنوتيپ­ها برخوردار بودند. نتايج اين تحقيق، محيط­ها را به دو ناحيه بزرگ شامل «اروميه و مراغه» و «كردستان و همدان» تقسيم نمود كه براي هر ناحيه به­ترتيب لاين­هاي G6(FLIP 99-26C) و G4 (FLIP 00-39C) قابل توصيه هستند. همچنين ژنوتيپ­هاي G5، G و G8به عنوان لاين­هاي داراي سازگاري عمومي شناسايي شدند.