بررسي ظرفيت ادعيه در استنباط‌هاي عرفاني

اين نوشتار به «تحليل محتوا»ي كتاب «سرالاسرا في شرح حديث المعراج» تاليف مرحوم آيت‌الله سعادت‌پرور و كتاب «جامع‌السعادات» تاليف علامه ‌نراقي، از‌ نظر ميزان استفاده هر‌يك از آن‌ها از ادعيه در تحليل‌هاي عرفاني و اخلاقي اختصاص دارد تا در مقايسه‌اي طولي و عرضي، ضمن معرفي عملي كاركردهاي تحليل محتوا در تحقيقات حوزه متون عرفان اسلامي، به ارزيابي نقش ادعيه در استنباط آموزه‌‌هاي عرفاني در مقايسه با استنباط آموزه‌هاي اخلاقي در دو كتاب مذكور بپردازد. چارچوب نظري اين تحقيق، نظريات «اصول استنباط» و «درايه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌الحديث» درباره ارزش استنباطي ادعيه است و روش تحقيق در ‌اين نوشتار، تلفيقي از تحليل محتوا و روش كتابخانه‌اي است. نوع تحقيق، توصيفي‌تحليلي است كه در تجزيه‌و‌تحليل، از روش‌ كمّي و تطبيقي استفاده مي‌كند. تحليل محتواي اين دو متن، از استفاده بيشينه هر‌ دو منبع از ادعيه در استنباط‌هاي عرفاني نسبت به برداشت‌هاي اخلاقي حكايت دارد. همچنين اين تحليل نشان مي‌دهد كه سرالاسرا نسبت به جامع‌السعادات، در گستره بسيار وسيع‌تري از منابع ادعيه در‌ اين استنباط‌ها استفاده كرده و موفق شده است افق نوي منبع‌بودن ادعيه را براي عرفان ماثور، در رفتار پژوهشي خود به‌خوبي ترسيم كند. بنابراين، بر‌اساس اين مطالعه‌ مي‌توان گفت از‌ نظر اين دو عرفان‌پژوه و اخلاق‌شناس، آموزه‌هاي مندرج در ادعيه، بيشتر آموزه‌هاي عرفاني را تشكيل مي‌دهند تا اخلاقي. مشخص‌كردن دعاهايي كه در استنباط‌هاي عرفاني بيشتر استفاده مي‌شوند نيز از ديگر دستاوردهاي اين تحقيق است.