مواجهه فلاسفه و عرفاي مسلمان با اشكال جبر برخاسته از علم پيشين الهي

از منظر فلاسفه و عرفاي مسلمان، علم جزيي و تفصيلي، يك صفت حقيقيه ذات اضافه محسوب مي‌شود؛ لذا براي تحقّق علم، گريزي از لحاظ كردن نحوه‌اي ثبوت براي معلومات نيست. چون اين ديدگاه، ذات اضافه بودن را در گوهر و حقيقت علم، مندرج مي‌داند، طبيعتاً حكم مي‌كند كه علم خداوند متعال نيز ذات اضافه بوده، اثبات علم الهي بدون لحاظ نحوه‌اي تحقّق براي معلوم، مردود است. امّا قايل شدن به هر نوع ثبوت براي فعل اختياريْ پيش از انجام، به معناي نقض سلطه فاعل بر فعل خويش و در حقيقت، نفي اختيار واقعي است. اين‌جاست كه اشكال «جبر برخاسته از علم الهي»، در ديدگاه فلسفي- عرفاني بروز و ظهور ويژه‌اي مي‌يابد. مقاله حاضر بر آن است تا با دقّت در «ذات اضافه دانستن علم» و سپس نقد و بررسي راه‌حلّ‌هاي فلسفي- عرفانيِ بيان شده براي سازگار نمودن علم پيشين الهي و اختيار، ناكارآمدي اين راه‌كارها را نشان دهد، و تاكيد نمايد كه تنها راه برون رفت از اين اشكال، نفي عنصر اضافه و نسبتِ علمي، از علم خداوند متعال است.