آراي عبدالرزاق لاهيجي در باب حكمت خداوند: بررسي انتقادي

Abd alRazzaq Lahiji on Divine Wisdom: A Critical Assessment

هدف از نگارش اين مقاله، بررسي نقادانۀ ديدگاه حكيم لاهيجي در باب حكمت خداوند است. بنا به نظر ايشان، حكمت خداوند به‌معناي هدفداري او خواهد بود؛ يعني، خداوند حكيم، خداوندي است كه همواره اهدافي بر افعالش مترتب هستند. اما اين اهداف، متوجه مخلوقاتند، زيرا با تحقق هدف، نيازي از صاحب هدف رفع مي‌شود، درحالي‌كه خداوند بي‌نياز مطلق است. لاهيجي بر اين مدعاي خود، دو استدلال نيز اقامه مي‌كند؛ يكي مبتني بر حسن و قبح عقلي و ديگري بر اين اساس كه خداوند فاعل مختار است. نوشتار حاضر، با بررسي نگاه لاهيجي به هدفداري آغاز مي‌شود؛ نحوۀ پيوند آن با "ادتيار" ن "رفع نياز از صاحب هدف" مشخص مي‌شود و ماحصل آن چنين خواهد بود: 1. هدف صرفاً از صاحب هدف رفع نياز نمي‌كند، بلكه صاحب هدف مي‌تواند با تحقق هدف خود، نيازي را از سايرين نيز مرتفع كند و 2. نبايد سازوكار ايجاد هدف را به مقولات جبر يا اختيار پيوند زد. سپس دو استدلال لاهيجي به محك آزمون گذاشته مي‌شوند. نتيجه اين خواهد بود كه بنيان هر دو استدلال چندان محكم نيست و نمي‌توانند در دفاع از حكمت خداوند استفاده شوند.

This paper examines Abd alRazzaq Lahij's view on divine wisdom. According to him, divine wisdom is the same as divine purposefulness, that is, God's actions are always purposeful. But these purposes, in fact, belong to the creatures, since when a purpose is achieved, a need of the purposesetter  would be satisfied, but God is allrich, i.e. God has no need at all. Lahiji presents two arguments in favor of his claim; one is based on intrinsic good or evil in actions, and the other is based on God's free will. This paper begins with assessment of Lahiji's perspective on "purposefulness", how it is connected to "free will" and "satisfying the needs of the purposesetter", and the consequence would be that, 1) achieving a purpose does not satisfy only the needs of the purposesetter, but might also do the others' needs, and 2) the mechanism of setting a purpose ought not to be tied to either free will or determinism. Then, Lahiji's two arguments are going to be analyzed. The result will be that both arguments are weak and cannot be used in defense of divine wisdom, and basically, such arguments are unnecessary to use to attribute wisdom to God.